#Iran #XăngDầu #KhủngHoảngNăngLượng #Tehran #Mỹ #DonaldTrump #EoBiểnHormuz #DầuMỏ #LạmPhát #TrungĐông #NăngLượng
Một quốc gia xuất khẩu dầu lớn lại phải xếp hàng mua từng 20 lít xăng với giá chưa tới 1.000 đồng mỗi lít, phải chăng chính mức giá cực rẻ đang trở thành một phần của cuộc khủng hoảng?
Iran đang đối mặt nghịch lý năng lượng đặc biệt nghiêm trọng. Quốc gia hơn 90 triệu dân sở hữu nguồn dầu khí khổng lồ và là một trong những nhà xuất khẩu dầu thô quan trọng của Trung Đông, nhưng tại Tehran, những hàng dài ô tô đang xuất hiện trước các trạm xăng khi nguồn cung nhiên liệu bị siết chặt.
Theo thông tin được Financial Times dẫn lại, Cơ quan Tối ưu hóa Năng lượng Iran cảnh báo tình trạng thiếu xăng đã đạt mức nghiêm trọng. Nhu cầu tiêu thụ vào khoảng 135 triệu lít mỗi ngày, trong khi mức thiếu hụt được ước tính khoảng 15 triệu lít mỗi ngày. Như vậy, khoảng 11,1% nhu cầu xăng hằng ngày đang không được đáp ứng.
Chỉ số Mức được đề cập
Dân số Iran Hơn 90 triệu người
Nhu cầu xăng Khoảng 135 triệu lít mỗi ngày
Thiếu hụt Khoảng 15 triệu lít mỗi ngày
Tỷ lệ thiếu hụt ước tính Khoảng 11,1%
Hạn mức tại một số trạm Tối đa 20 lít mỗi xe
Giá xăng Khoảng 290 đến 950 VND mỗi lít
Tỷ giá rial được nêu Khoảng 2 triệu rial đổi 1 USD
Lạm phát năm Gần 90%
Lạm phát thực phẩm Khoảng 130%
Dầu nhiều nhưng xăng vẫn thiếu
Nghịch lý nằm ở chỗ dầu thô dưới lòng đất không đồng nghĩa với xăng sẵn sàng tại cây xăng. Dầu phải được khai thác, vận chuyển, lọc thành sản phẩm và phân phối. Khi bất kỳ mắt xích nào bị gián đoạn, một quốc gia giàu dầu vẫn có thể thiếu nhiên liệu thành phẩm.
Iran từ lâu phải bổ sung nguồn xăng bằng nhập khẩu. Theo nội dung được công bố, các hạn chế hàng hải của Mỹ từ giữa tháng 7 đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng nhập nhiên liệu. Hoạt động lọc dầu trong nước cũng chịu sức ép từ xung đột, trong khi nguồn nhập khẩu từ phía bắc gặp thêm khó khăn do chiến tranh Ukraine và sự suy giảm công suất lọc dầu của Nga.
Điều này tạo nên một bài toán rất khác với câu chuyện Iran có bao nhiêu dầu. Vấn đề cấp bách là bao nhiêu xăng thực sự có thể được đưa tới người tiêu dùng mỗi ngày.
Xăng cực rẻ đang tạo áp lực ngược lên nền kinh tế
Giá bán khoảng 290 đến 950 VND mỗi lít khiến xăng Iran thuộc nhóm rẻ nhất thế giới. Tuy nhiên, mức giá thấp này được duy trì bằng trợ cấp rất lớn.
Tổng thống Masoud Pezeshkian từng đặt vấn đề về việc chính phủ phải mua xăng với giá khoảng 1,3 triệu rial mỗi lít nhưng bán lại một phần với giá chỉ 15.000 rial mỗi lít. Nếu lấy hai con số này để so sánh trực tiếp, giá bán chỉ tương đương khoảng 1,15% chi phí mua được nêu, cho thấy quy mô chênh lệch mà ngân sách phải gánh có thể rất lớn.
Khi nguồn cung bình thường, trợ giá giúp giảm chi phí sinh hoạt và vận tải. Nhưng khi nhiên liệu thiếu hụt, giá quá thấp cũng làm giảm động lực tiết kiệm, trong khi chính phủ phải tiếp tục sử dụng nguồn lực tài chính để duy trì hệ thống.
20 lít mỗi xe và tâm lý càng thiếu càng mua
Tại một số trạm xăng ở Tehran, mỗi xe được cho là chỉ được mua tối đa 20 lít. Nhưng hạn mức lại có thể kích hoạt một phản ứng tâm lý nguy hiểm. Người dân lo chiến tranh tái diễn hoặc giá xăng tăng nên tranh thủ đổ nhiên liệu ngay cả khi bình chưa cạn.
Khi hàng triệu người cùng hành động phòng thủ như vậy, nhu cầu tức thời có thể tăng mạnh dù nhu cầu sử dụng thực tế chưa thay đổi tương ứng. Hàng dài tại trạm xăng sau đó càng củng cố cảm giác khan hiếm và thúc đẩy thêm người đi mua.
Đây là vòng xoáy điển hình của một cuộc khủng hoảng nguồn cung kết hợp với khủng hoảng niềm tin.
Tăng giá xăng cũng có thể trở thành ngòi nổ
Giải pháp tưởng như đơn giản là tăng giá để giảm tiêu thụ lại cực kỳ nhạy cảm tại Iran.
Đồng rial được mô tả đã giảm xuống khoảng 2 triệu rial đổi 1 USD, lạm phát năm gần 90%, còn lạm phát thực phẩm khoảng 130%. Trong môi trường như vậy, nhiên liệu giá rẻ không đơn thuần là một mặt hàng mà đã trở thành một phần quan trọng của hệ thống an sinh và chi phí sinh hoạt.
Iran từng chứng kiến các cuộc biểu tình lớn năm 2019 sau quyết định tăng giá nhiên liệu. Vì vậy, một cú điều chỉnh mạnh hiện nay có nguy cơ truyền nhanh từ cây xăng sang giá vận tải, thực phẩm, dịch vụ và tâm lý xã hội.
Một chương trình thử nghiệm tăng giá tại tỉnh Kerman trong tháng 8/2026 được cho là đã phải dừng chỉ vài giờ sau khi triển khai, cho thấy mức độ nhạy cảm của vấn đề.
Hormuz khiến bài toán nhiên liệu vượt khỏi biên giới Iran
Khủng hoảng xăng của Iran còn liên quan đến một vấn đề lớn hơn là eo biển Hormuz. Đây là tuyến hàng hải chiến lược đối với dòng chảy dầu và khí của Trung Đông.
Trong bối cảnh Washington tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế và các biện pháp trừng phạt thứ cấp, còn Tehran gắn vấn đề Hormuz với những bất đồng rộng hơn với Mỹ, nhiên liệu trong nước trở thành một mặt trận kinh tế quan trọng.
Nếu nguồn nhập khẩu tiếp tục bị hạn chế trong khi công suất lọc dầu không phục hồi đủ nhanh, Iran sẽ phải lựa chọn giữa sử dụng thêm dự trữ, siết hạn mức, giảm trợ cấp, tăng giá hoặc kết hợp nhiều biện pháp cùng lúc.
Giá xăng chưa tới 1.000 VND không còn là lợi thế nếu không có xăng để bán
Điểm đáng chú ý nhất của câu chuyện Iran không phải xăng rẻ đến mức nào, mà là một mức giá thấp hơn rất xa giá thị trường có thể tồn tại bao lâu khi nguồn cung bị thiếu khoảng 15 triệu lít mỗi ngày.
Nếu tiếp tục giữ giá cực thấp, áp lực ngân sách và tiêu thụ sẽ tăng. Nếu nâng giá mạnh, chính phủ đối diện nguy cơ lạm phát và bất ổn xã hội. Nếu tiếp tục hạn chế lượng mua, các hàng xe và tâm lý tích trữ có thể kéo dài.
Iran vì thế đang mắc kẹt giữa ba sức ép cùng lúc gồm thiếu nguồn cung, trợ giá khổng lồ và sức mua người dân suy yếu vì lạm phát.
Một đất nước giàu dầu nhưng người dân phải xếp hàng mua xăng chính là minh chứng rõ ràng rằng trữ lượng dầu lớn không tự động tạo ra an ninh năng lượng. Năng lực lọc hóa dầu, chuỗi cung ứng, dự trữ, chính sách giá và ổn định địa chính trị mới quyết định nhiên liệu có thực sự đến được bình xăng của người dân hay không.
Nguồn thông tin chính được dẫn trong nội dung gốc từ Financial Times, cùng các phát biểu của giới chức và chuyên gia Iran.
