Liệu chỉ một quyết định chuyển nhà máy của BYD có đủ làm lung lay quan hệ giữa hai quốc gia từng xem nhau là đối tác chiến lược và làm thay đổi cục diện đầu tư xe điện tại châu Âu?
Khoản đầu tư khoảng 1 tỷ USD của BYD từng được xem là biểu tượng cho giai đoạn hợp tác kinh tế mới giữa Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ. Dự án được công bố vào năm 2024 với mục tiêu xây dựng nhà máy sản xuất xe điện tại Manisa, đưa Thổ Nhĩ Kỳ trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu xe điện sang châu Âu. Tuy nhiên, kế hoạch này bất ngờ bị tạm dừng khi BYD quyết định ưu tiên mở rộng nhà máy tại Szeged của Hungary, nơi dự kiến bắt đầu lắp ráp xe trong quý IV năm 2026 với công suất ban đầu khoảng 150.000 xe mỗi năm và có thể tăng gấp đôi trong giai đoạn tiếp theo.
Nguyên nhân lớn nhất đến từ chính sách thương mại của Liên minh châu Âu. Dù Thổ Nhĩ Kỳ có Liên minh Hải quan với EU, xe sản xuất tại đây vẫn không được hưởng đầy đủ lợi thế như xe mang xuất xứ từ một quốc gia thành viên EU. Trong khi đó, việc sản xuất trực tiếp tại Hungary giúp BYD tránh mức thuế bổ sung lên tới khoảng 27 phần trăm đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc.
Bảng so sánh hai phương án đầu tư
Tiêu chí Thổ Nhĩ Kỳ Hungary
Giá trị dự án Khoảng 1 tỷ USD Tiếp tục mở rộng
Công suất ban đầu Chưa triển khai 150.000 xe mỗi năm
Tiếp cận thị trường EU Hạn chế hơn Trực tiếp trong EU
Lợi thế thuế quan Không đủ vượt rào cản xuất xứ Tránh thuế bổ sung đối với xe sản xuất trong EU
Tình trạng hiện nay Tạm dừng Đẩy nhanh tiến độ
Đối với Ankara, đây không chỉ là việc mất một dự án đầu tư lớn mà còn ảnh hưởng đến chiến lược biến Thổ Nhĩ Kỳ thành trung tâm sản xuất xe điện khu vực. Chính phủ nước này từng dành nhiều ưu đãi về thuế và nhập khẩu để thu hút BYD. Sau khi dự án đình trệ, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thổ Nhĩ Kỳ đã thu hồi các ưu đãi và đang xem xét các biện pháp pháp lý nhằm thu hồi những lợi ích đã cấp cho doanh nghiệp.
Tác động nhanh chóng xuất hiện trên thị trường. Sau khi các ưu đãi bị rút lại, doanh số của BYD tại Thổ Nhĩ Kỳ giảm mạnh và thương hiệu nội địa Togg đã vượt lên giành vị trí dẫn đầu ở phân khúc xe hybrid cắm sạc, cho thấy chính sách ưu đãi đóng vai trò rất lớn trong khả năng cạnh tranh của các hãng xe nước ngoài.
Không chỉ là câu chuyện kinh doanh, sự việc còn mang màu sắc địa chính trị. Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ nhiều năm qua xây dựng quan hệ dựa trên thương mại, đầu tư và vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ như cửa ngõ kết nối với châu Âu thông qua Hành lang Trung tâm. Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn thứ ba của Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi kim ngạch nhập khẩu hàng hóa từ Trung Quốc của nước này đạt khoảng 45 tỷ USD trong năm 2025.
Sau sự cố với BYD, Bắc Kinh được cho là đã tăng cường các hoạt động ngoại giao và truyền thông nhằm duy trì quan hệ song phương. Trong khi đó, Ankara vẫn phải cân bằng giữa lợi ích kinh tế với Trung Quốc và quan hệ chiến lược với Mỹ cùng NATO, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế đang chịu áp lực từ lạm phát cao, dự trữ ngoại hối suy giảm và rủi ro năng lượng do tình hình Trung Đông.
Diễn biến này cũng xảy ra đúng lúc thị trường năng lượng thế giới tiếp tục biến động.
Chỉ số năng lượng Giá hiện tại Biến động
WTI 75,02 USD mỗi thùng Giảm 0,99 phần trăm
Brent 78,75 USD mỗi thùng Giảm 0,77 phần trăm
Murban 77,51 USD mỗi thùng Tăng 0,85 phần trăm
Khí tự nhiên 2,696 USD trên một triệu BTU Tăng 0,52 phần trăm
Việc căng thẳng tại eo biển Hormuz vẫn chưa hoàn toàn hạ nhiệt khiến các doanh nghiệp sản xuất ô tô, pin và năng lượng càng phải tính toán kỹ hơn vị trí đặt nhà máy nhằm giảm rủi ro logistics và tối ưu chi phí xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, quyết định của BYD cho thấy yếu tố địa chính trị và chính sách thương mại hiện có sức ảnh hưởng không kém công nghệ hay chi phí sản xuất, đồng thời phản ánh cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các quốc gia trong việc thu hút dòng vốn đầu tư vào ngành xe điện và chuỗi cung ứng công nghiệp tương lai.
