Nếu hàng tỷ kWh điện mặt trời được tạo ra nhưng lưới điện không thể tiếp nhận đúng lúc, liệu xây thêm pin quang điện có còn là lời giải hay Trung Quốc đang cần một cách hoàn toàn khác để giữ lại lượng điện sạch này?
1. Bùng nổ điện gió và mặt trời đang tạo ra một nghịch lý mới
Trung Quốc đã xây dựng điện gió và điện mặt trời với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Tuy nhiên, khi công suất nguồn biến đổi tăng quá nhanh so với khả năng truyền tải, điều độ và lưu trữ, hệ thống điện xuất hiện một nghịch lý ngày càng rõ nét. Có những thời điểm nắng và gió rất tốt nhưng nhu cầu không đủ lớn hoặc đường dây không còn khả năng tiếp nhận toàn bộ sản lượng, buộc một phần nguồn tái tạo phải giảm phát.
Riêng 5 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc bổ sung khoảng 59,6 GW điện mặt trời và 25 GW điện gió. Trong cùng thời gian, nước này cũng đưa thêm 32,4 GW nguồn nhiệt điện vào vận hành. Centre for Research on Energy and Clean Air nhận định việc công suất nhiệt điện tăng nhanh hơn sản lượng điện có thể làm giảm hệ số sử dụng và gia tăng tình trạng cắt giảm một số nguồn điện khác. (Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch)
Vấn đề vì thế không còn đơn thuần là Trung Quốc có thể xây thêm bao nhiêu tấm pin mặt trời. Câu hỏi quan trọng hơn là làm thế nào chuyển lượng điện dư vào giữa trưa sang buổi tối, ban đêm hoặc những thời điểm lưới điện thực sự cần công suất.
2. Nhà máy Jixi cho thấy một hướng giải quyết rất đáng chú ý
Một trong những dự án thể hiện rõ chiến lược này là nhà máy điện mặt trời nhiệt CGN Jixi 100 MW tại thành phố Da’an, tỉnh Cát Lâm. Nhà máy bắt đầu phát điện ngày 29/6/2026 và được CGN giới thiệu là nhà máy điện mặt trời nhiệt đầu tiên tại Đông Bắc Trung Quốc, đồng thời là dự án CSP nằm ở vĩ độ cao nhất nước này. (en.cgnpc.com.cn)
Khác với điện mặt trời quang điện PV tạo điện trực tiếp từ ánh sáng, CSP sử dụng hàng nghìn gương phản xạ để tập trung bức xạ mặt trời vào bộ thu nhiệt. Nhiệt lượng sau đó được tích trữ trong muối nóng chảy và có thể được sử dụng để tạo hơi nước chạy turbine vào thời điểm cần thiết.
Jixi có 19.667 gương heliostat, tổng diện tích khoảng 590.000 m². Các gương liên tục theo dõi vị trí Mặt Trời và tập trung ánh sáng vào bộ thu trên tháp, tạo nhiệt độ khoảng 565 độ C. Hệ thống lưu trữ nhiệt có khả năng duy trì tới 8 giờ. (en.cgnpc.com.cn)
Hạng mục CGN Jixi
Công suất CSP 100 MW
Số gương heliostat 19.667
Diện tích trường gương khoảng 590.000 m²
Nhiệt độ tại hệ thống thu nhiệt khoảng 565 độ C
Thời gian lưu trữ nhiệt tới 8 giờ
Bộ gia nhiệt muối nóng chảy 40 MW
Điện gió phối hợp 260 MW
Điện mặt trời PV phối hợp 130 MW
Sản lượng điện dự kiến 180 triệu kWh mỗi năm
CO₂ giảm dự kiến khoảng 139.000 tấn mỗi năm
Điểm đáng chú ý nhất lại nằm ở thiết bị gia nhiệt muối nóng chảy công suất 40 MW. Khi điện gió và PV trong khu vực phát vượt nhu cầu, thay vì phải giảm phát hoàn toàn, điện dư có thể được chuyển thành nhiệt và đưa vào hệ thống lưu trữ. Sau đó nhiệt lượng được sử dụng để phát điện khi hệ thống cần. (en.cgnpc.com.cn)
Đây chính là điểm khiến CSP trở thành một thành phần khác biệt so với một nhà máy điện mặt trời thông thường.
3. Điện dư giữa trưa có thể trở thành điện dùng vào buổi tối
Có thể hình dung chu trình vận hành theo cách đơn giản.
Ban ngày điện mặt trời PV phát mạnh. CSP đồng thời thu bức xạ mặt trời và tích nhiệt vào muối nóng chảy.
Khi PV hoặc điện gió dư thừa bộ gia nhiệt điện có thể biến một phần điện dư thành nhiệt năng và tiếp tục đưa vào kho nhiệt.
Buổi tối hoặc khi phụ tải tăng muối nóng chảy giải phóng nhiệt để tạo hơi nước, vận hành turbine và máy phát.
Như vậy, năng lượng vốn có nguy cơ bị cắt giảm không nhất thiết phải biến mất. Nó có thể được chuyển đổi từ điện năng sang nhiệt năng rồi trở lại điện năng vào thời điểm có giá trị hơn đối với hệ thống.
Các nghiên cứu năm 2026 về mô hình CSP kết hợp bộ gia nhiệt muối nóng chảy cũng cho thấy việc tận dụng điện PV bị cắt giảm có tiềm năng cải thiện hiệu quả môi trường và kinh tế của hệ thống CSP. (ScienceDirect)
4. Trung Quốc đang mở rộng mô hình PV cộng CSP thay vì xem hai công nghệ là đối thủ
Một dự án quy mô lớn khác tại Hami, Tân Cương kết hợp 900 MW điện mặt trời PV với 100 MW CSP. Phần CSP sử dụng khoảng 260.000 gương phản xạ, diện tích thu nhiệt khoảng 800.000 m² và hệ thống muối nóng chảy có khả năng lưu trữ khoảng 8 giờ. Dự án đã chuyển sang giai đoạn vận hành thử thương mại trong tháng 7/2026. (wap.sasac.gov.cn)
Cách bố trí này cho thấy một thay đổi quan trọng trong tư duy phát triển năng lượng tái tạo.
PV có ưu thế sản xuất điện trực tiếp với quy mô lớn. CSP đắt và phức tạp hơn nhưng có khả năng lưu trữ nhiệt và điều độ sản lượng. Khi ghép hai công nghệ, CSP có thể đóng vai trò giống một nguồn điện linh hoạt cộng kho lưu trữ nhiệt, hỗ trợ PV thay vì cạnh tranh trực tiếp với PV.
Công nghệ Điện mặt trời PV CSP kèm lưu trữ nhiệt
Chuyển đổi năng lượng Ánh sáng thành điện Ánh sáng thành nhiệt rồi thành điện
Phát điện khi hết nắng Cần hệ thống lưu trữ riêng Có thể dùng nhiệt đã tích trữ
Khả năng điều độ Hạn chế Cao hơn
Phù hợp phát điện giữa trưa Rất cao Cao
Hỗ trợ công suất buổi tối Phụ thuộc pin hoặc nguồn khác Có thể dùng kho nhiệt
Tận dụng điện tái tạo dư Cần hệ thống lưu trữ bổ sung Có thể dùng bộ gia nhiệt muối nóng chảy
Điểm mạnh Chi phí PV cạnh tranh, triển khai nhanh Lưu trữ dài giờ và hỗ trợ lưới điện
5. Dự án 350 MW tại Thanh Hải đẩy quy mô lưu trữ nhiệt lên một cấp độ mới
Ngày 16/6/2026, CGN khởi công dự án trình diễn CSP Golmud 350 MW tại Thanh Hải. Theo CGN, dự án sử dụng cấu hình kết hợp tháp CSP và máng parabol, với tổng diện tích khẩu độ trường thu năng lượng khoảng 3,7 triệu m², tương đương khoảng 518 sân bóng đá tiêu chuẩn. (en.cgnpc.com.cn)
Điểm nổi bật nhất là hệ thống muối nóng chảy có khả năng lưu trữ tới 15 giờ, tổng dung lượng nhiệt 11.747 MWh. CGN cho biết đây là dự án CSP có dung lượng lưu trữ nhiệt đơn tổ máy lớn nhất hiện nay. Khi hoàn thành, nhà máy dự kiến sản xuất khoảng 1 tỷ kWh điện mỗi năm, tiết kiệm khoảng 320.000 tấn than tiêu chuẩn và giảm khoảng 860.000 tấn CO₂ mỗi năm. (en.cgnpc.com.cn)
Dự án Jixi Hami Golmud
Công suất CSP 100 MW 100 MW 350 MW
Lưu trữ nhiệt 8 giờ 8 giờ 15 giờ
Công nghệ chính Tháp muối nóng chảy Linear Fresnel và muối nóng chảy Tháp kết hợp máng parabol
Điểm nổi bật Tận dụng điện gió và PV dư Kết hợp 900 MW PV 11.747 MWh nhiệt
Vai trò Điều tiết và lưu trữ PV cộng CSP Lưu trữ dài giờ quy mô rất lớn
6. CSP đang được Trung Quốc biến thành một mắt xích của hệ thống điện
Theo cơ sở dữ liệu được SolarPACES công bố tháng 5/2026, Trung Quốc có 43 dự án CSP đang vận hành hoặc xây dựng, gồm 26 dự án đã hoạt động và 17 dự án đang thi công. CSP tại Trung Quốc thường được triển khai cùng hệ thống lưu trữ nhiệt. (SolarPACES)
Điều đáng chú ý là mục tiêu của các dự án mới không chỉ nằm ở việc tạo thêm điện mặt trời.
Chúng đang được thiết kế để giải quyết một vấn đề khó hơn nhiều là đưa điện tái tạo từ thời điểm hệ thống dư thừa sang thời điểm hệ thống thiếu công suất.
Nếu điện PV giá rẻ tiếp tục mở rộng, pin điện hóa vẫn đóng vai trò rất quan trọng đối với lưu trữ ngắn hạn và phản ứng nhanh. Nhưng với yêu cầu lưu trữ nhiều giờ, CSP cộng muối nóng chảy mang lại một lựa chọn khác, đặc biệt tại các khu vực sa mạc có bức xạ trực tiếp mạnh và quỹ đất lớn.
Nghiên cứu về hệ thống PV kết hợp CSP công bố trên Journal of Energy Storage năm 2026 cũng nhấn mạnh đúng sự bổ trợ này. PV có chi phí phát điện thấp nhưng sản lượng biến động và khó điều độ, trong khi CSP kèm lưu trữ nhiệt có khả năng cung cấp nguồn điện điều độ được. (ScienceDirect)
Vì vậy, cuộc đua năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang bước sang một giai đoạn khác. Xây thật nhiều tấm pin chỉ là bước đầu. Thách thức tiếp theo là không để một kWh điện sạch nào bị lãng phí chỉ vì nó xuất hiện không đúng thời điểm. Các dự án Jixi, Hami và Golmud cho thấy Bắc Kinh đang thử biến chính lượng điện dư thừa thành một dạng tài nguyên có thể cất giữ và gọi trở lại khi lưới điện cần nhất.
