Điều gì xảy ra nếu nguồn điện từng bị xem là quá đắt và thiếu ổn định lại đang trở thành công nghệ có tốc độ mở rộng mạnh nhất lịch sử ngành điện?
1. Từ một dự báo năm 2007 đến cuộc bùng nổ năng lượng mặt trời
Gần hai thập niên trước, nhận định rằng tương lai thuộc về năng lượng mặt trời chủ yếu xuất phát từ một nguyên lý rất đơn giản. Nếu mục tiêu cuối cùng là khai thác năng lượng từ ánh nắng, chuyển trực tiếp photon thành điện bằng tế bào quang điện hiệu quả hơn nhiều so với việc để cây trồng hấp thụ ánh sáng, tạo sinh khối, sau đó thu hoạch, vận chuyển, chế biến thành nhiên liệu và cuối cùng đốt nhiên liệu đó để tạo ra công cơ học hoặc điện năng.
Năm 2007, lập luận này vẫn gặp một trở ngại rất lớn. Điện mặt trời còn đắt, pin lưu trữ chưa đủ kinh tế, lưới điện được xây dựng xoay quanh than, khí và các nguồn điện có khả năng điều độ. Vì vậy, câu hỏi khi ấy không hẳn là năng lượng mặt trời có tiềm năng hay không, mà là bao giờ chi phí và quy mô công nghiệp của nó đủ sức thay đổi hệ thống năng lượng.
Đến năm 2026, câu trả lời đã rõ ràng hơn rất nhiều.
Theo IRENA, riêng năm 2025 thế giới bổ sung hơn 690 GW công suất điện tái tạo, trong đó điện mặt trời đóng góp hơn 500 GW. Châu Á tiếp tục là trung tâm của làn sóng đầu tư và Trung Quốc chiếm gần hai phần ba lượng công suất điện mặt trời mới. (IRENA)
IEA sử dụng phương pháp thống kê và ước tính khác, đưa mức bổ sung điện mặt trời toàn cầu năm 2025 lên trên 600 GW và tổng công suất PV thế giới lên khoảng 2.800 GW. Khoảng 30 quốc gia đã lắp đặt trên 1 GW điện mặt trời chỉ trong một năm. (IEA)
Chỉ tiêu 2024 2025
Công suất điện mặt trời toàn cầu theo IRENA khoảng 1.865 GW tiếp tục tăng mạnh
Điện mặt trời bổ sung theo IRENA khoảng 452 GW hơn 500 GW
Điện mặt trời bổ sung theo IEA khoảng 550 GW hơn 600 GW
Sản lượng điện mặt trời tăng thêm theo IEA khoảng 480 TWh khoảng 600 TWh
Tỷ trọng điện mặt trời trong điện toàn cầu tăng nhanh hơn 8%
Sự khác biệt giữa số liệu IEA và IRENA chủ yếu phản ánh phương pháp, phạm vi dữ liệu và việc sử dụng số liệu ước tính khác nhau, nhưng cả hai bộ dữ liệu đều chỉ về cùng một hướng. Điện mặt trời đang tăng trưởng ở quy mô chưa từng có. (IEA)
2. Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt thực sự
Nếu chỉ nhìn vào công suất lắp đặt, cuộc cách mạng điện mặt trời đã rất lớn. Nhưng sản lượng điện thực tế mới cho thấy mức độ thay đổi của hệ thống năng lượng.
Theo IEA, điện mặt trời toàn cầu năm 2025 tăng khoảng 600 TWh, mức tăng tuyệt đối lớn nhất từng được ghi nhận đối với nguồn điện này. Tổng sản lượng điện mặt trời đạt gần 2.700 TWh và chiếm hơn 8% điện năng toàn cầu. Riêng Trung Quốc đóng góp khoảng 55% phần sản lượng điện mặt trời tăng thêm. (IEA)
Đáng chú ý hơn, mức tăng khoảng 600 TWh trong một năm lớn đến mức IEA đánh giá đây là một trong những mức tăng sản lượng hàng năm lớn nhất từng được ghi nhận đối với một nguồn năng lượng, nếu loại trừ những năm phục hồi bất thường sau các cú sốc kinh tế toàn cầu. (IEA)
Đây chính là điểm khiến câu chuyện điện mặt trời khác hoàn toàn so với gần 20 năm trước. Solar không còn là một công nghệ đang chờ chứng minh khả năng mở rộng. Nó đã bước vào giai đoạn triển khai công nghiệp hàng loạt.
3. Yếu tố quyết định nằm ở kinh tế
Sự phát triển của điện mặt trời không chỉ được thúc đẩy bởi chính sách khí hậu.
Yếu tố quan trọng hơn ngày càng nằm ở chi phí.
IRENA cho biết chi phí điện quy dẫn bình quân toàn cầu của điện mặt trời PV năm 2025 ở khoảng 44 USD mỗi MWh. Điện gió trên bờ đạt khoảng 33 USD mỗi MWh, điện gió ngoài khơi khoảng 78 USD mỗi MWh, thủy điện khoảng 62 USD mỗi MWh và điện mặt trời tập trung CSP khoảng 115 USD mỗi MWh. (IRENA)
Công nghệ LCOE bình quân toàn cầu năm 2025
Điện gió trên bờ 33 USD/MWh
Điện mặt trời PV 44 USD/MWh
Thủy điện 62 USD/MWh
Điện gió ngoài khơi 78 USD/MWh
Điện sinh khối 86 USD/MWh
Địa nhiệt 89 USD/MWh
Điện mặt trời tập trung CSP 115 USD/MWh
Đặc biệt, IRENA ghi nhận chi phí điện quy dẫn của solar PV đã giảm tới khoảng 90% trong giai đoạn 2010 đến 2024. (IRENA)
Điều này thay đổi hoàn toàn bài toán đầu tư.
Một hệ thống điện mặt trời có thể được triển khai từ mái nhà vài kW đến những trang trại hàng GW. Không cần mỏ nhiên liệu, không cần vận chuyển than hoặc khí liên tục và sau khi hoàn thành, nguồn năng lượng đầu vào cơ bản là ánh sáng mặt trời.
Chính đặc điểm module hóa này giúp điện mặt trời có tốc độ nhân rộng mà những nhà máy điện truyền thống rất khó đạt được.
4. Điện mặt trời đang thắng bằng tốc độ mở rộng
Năm 2025, IEA ước tính thế giới bổ sung khoảng 800 GW công suất năng lượng tái tạo. Điện mặt trời chiếm hơn ba phần tư lượng công suất mới này. Đây cũng là năm thứ 23 liên tiếp công suất tái tạo thiết lập kỷ lục tăng trưởng mới. (IEA)
Trung Quốc tiếp tục là động cơ lớn nhất của quá trình này với gần 500 GW công suất tái tạo mới trong năm 2025, tương đương hơn 60% mức tăng toàn cầu. Trong đó có gần 370 GW điện mặt trời và 117 GW điện gió. (IEA)
Nhưng đây không còn chỉ là câu chuyện của Trung Quốc.
Mỹ, Ấn Độ và Trung Đông đều ghi nhận sản lượng điện mặt trời năm 2025 tăng từ 20% trở lên. Điều đó cho thấy công nghệ PV đang phát triển đồng thời tại những thị trường có cấu trúc kinh tế, chính sách năng lượng và điều kiện tự nhiên rất khác nhau. (IEA)
5. Than vẫn rất lớn nhưng cán cân đang thay đổi
Điện mặt trời chưa thay thế nhiên liệu hóa thạch chỉ sau một đêm.
Năm 2025, than vẫn cung cấp khoảng 34% điện năng toàn cầu, khí tự nhiên khoảng 21%. Tuy nhiên, năng lượng tái tạo đã nâng tỷ trọng lên khoảng 34%, từ 32% năm 2024 và chỉ 23% cách đó một thập niên. Riêng điện gió và mặt trời đạt khoảng 17%, so với khoảng 5% một thập niên trước. (IEA)
Điểm đáng chú ý là sản lượng điện than toàn cầu năm 2025 giảm khoảng 0,5%, trong khi điện mặt trời tăng với tốc độ kỷ lục. Tổng sản lượng điện tái tạo đã gần ngang bằng điện than. (IEA)
Đây là sự thay đổi mang tính cấu trúc. Trong nhiều thập niên, tăng nhu cầu điện gần như đồng nghĩa với việc xây thêm nhà máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Hiện nay, phần ngày càng lớn của nhu cầu điện mới có thể được đáp ứng bằng điện mặt trời, điện gió và các nguồn phát thải thấp.
6. Cuộc cách mạng tiếp theo không còn nằm ở tấm pin
Khi điện mặt trời còn chiếm tỷ trọng nhỏ, thách thức chính là làm sao giảm giá module và tăng hiệu suất tế bào quang điện.
Khi solar tiến tới hàng nghìn GW, bài toán thay đổi.
Điện mặt trời sản xuất nhiều nhất vào ban ngày và bằng không vào ban đêm. Khi hàng loạt nhà máy cùng phát điện vào giữa trưa, giá điện có thể giảm mạnh, thậm chí xuất hiện tình trạng phải cắt giảm công suất vì lưới điện không thể hấp thụ toàn bộ sản lượng.
Do đó, nút thắt của giai đoạn tiếp theo sẽ ngày càng chuyển sang pin lưu trữ, truyền tải điện đường dài, lưới điện thông minh, điều chỉnh phụ tải và cơ chế thị trường điện.
IRENA cũng ghi nhận các dự án điện mặt trời quy mô lớn ngày càng được kết hợp với hệ thống pin lưu trữ nhằm cải thiện độ linh hoạt và độ tin cậy của lưới điện. (IRENA)
Nói cách khác, câu hỏi của năm 2007 là liệu chúng ta có thể sản xuất điện mặt trời đủ rẻ hay không.
Câu hỏi của năm 2026 ngày càng trở thành làm thế nào để sử dụng hiệu quả lượng điện mặt trời khổng lồ được sản xuất vào cùng một thời điểm.
7. Đến năm 2030, quy mô có thể còn thay đổi mạnh hơn
IEA dự báo thế giới có thể bổ sung khoảng 4.600 GW công suất năng lượng tái tạo trong giai đoạn 2025 đến 2030, gấp đôi lượng triển khai của 5 năm trước đó. Điện mặt trời dự kiến chiếm gần 80% phần tăng trưởng này. (IEA)
Sản lượng điện mặt trời được dự báo tăng trung bình hơn 600 TWh mỗi năm đến năm 2030. Nếu xu hướng này diễn ra như dự kiến, solar PV có thể vượt điện gió và điện hạt nhân về sản lượng ngay từ năm 2026, sau đó vượt thủy điện vào khoảng năm 2029. (IEA)
Đến năm 2030, tỷ trọng điện mặt trời có thể tiến tới khoảng 15% tổng sản lượng điện toàn cầu, gần gấp đôi mức khoảng 8% của năm 2025. Điện gió và điện mặt trời cộng lại có thể cung cấp khoảng 27% điện năng thế giới. (IEA)
Chỉ tiêu toàn cầu 2025 Dự báo 2030
Điện mặt trời trong tổng sản lượng điện hơn 8% khoảng 15%
Điện gió và mặt trời khoảng 17% khoảng 27%
Năng lượng tái tạo khoảng 34% tiếp tục tăng mạnh
Năng lượng tái tạo và hạt nhân khoảng 42% khoảng 50%
Gần 20 năm trước, nói rằng tương lai thuộc về năng lượng mặt trời vẫn mang dáng dấp của một dự báo công nghệ.
Ngày nay, tranh luận không còn đơn giản là điện mặt trời có trở thành nguồn năng lượng chủ lực hay không. Những con số về công suất, sản lượng và chi phí cho thấy quá trình đó đã bắt đầu.
Cuộc cạnh tranh lớn của thập niên tới vì thế có thể không nằm ở việc quốc gia nào sở hữu nhiều tấm pin nhất, mà ở quốc gia nào xây dựng được hệ sinh thái hoàn chỉnh gồm điện mặt trời, lưu trữ năng lượng, lưới truyền tải, công nghiệp sản xuất thiết bị và thị trường điện đủ linh hoạt để biến nguồn năng lượng từ Mặt Trời thành lợi thế kinh tế thực sự.
