Nếu khoáng sản chiến lược quyết định tương lai của quốc phòng, chip, pin và công nghiệp công nghệ cao, liệu châu Âu có đang chậm đến mức phải phụ thuộc vào Mỹ để thoát khỏi sự phụ thuộc Trung Quốc?
1. Khoảng cách Mỹ và EU đang mở rộng
Cuộc cạnh tranh khoáng sản quan trọng không còn đơn thuần là câu chuyện khai mỏ. Đây đã trở thành cuộc cạnh tranh về quyền kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị từ khai thác, tuyển khoáng, tinh luyện, sản xuất vật liệu đến nam châm vĩnh cửu, pin và linh kiện phục vụ quốc phòng.
Financial Times dẫn lời Bernd Schaefer, lãnh đạo EIT RawMaterials, cho rằng ông ngưỡng mộ cách Mỹ biến ý tưởng thành hành động, trong khi châu Âu lại do dự, quản trị quá mức, thảo luận và mất thời gian. Nhận xét này phản ánh một vấn đề lớn hơn khi EU không chỉ khởi đầu chậm hơn Mỹ mà khoảng cách về vốn, tốc độ triển khai và mức độ can thiệp của nhà nước tiếp tục tăng. (Financial Times)
Nghiên cứu của Nghị viện châu Âu công bố ngày 13 tháng 7 năm 2026 cũng chỉ ra những khác biệt giữa chiến lược của Mỹ và EU về quy mô, khả năng phối hợp và mức độ can thiệp thị trường. Mỹ đang sử dụng đồng thời ưu đãi thuế, tài trợ, dự trữ chiến lược và các cơ chế bảo đảm nhu cầu để xây dựng chuỗi cung ứng. (Nghị Viện Châu Âu)
2. Mỹ không chỉ nói về tự chủ mà đang bỏ tiền thật
Theo Nhà Trắng, tính từ tháng 1 năm 2025 đến ngày 7 tháng 8 năm 2026, chính quyền Mỹ đã ký hoặc phê duyệt 160 thỏa thuận khoáng sản với tổng giá trị gần 40 tỷ USD. Riêng gói được công bố ngày 7 tháng 8 có hơn 2 tỷ USD dành cho các dự án khai khoáng và liên quan đến khai khoáng, cùng hơn 180 triệu USD cho đào tạo nhân lực ngành mỏ. (The White House)
Reuters đưa con số khoảng 3 tỷ USD nếu tính rộng hơn các dự án khoáng sản và pin được công bố trong đợt này. Trong đó có khoản vay có điều kiện 1,4 tỷ USD dành cho Sila Nanotechnologies cùng nhiều khoản đầu tư và cho vay khác phục vụ chuỗi cung ứng khoáng sản, vật liệu pin và quốc phòng. (Reuters)
Ngày 20 tháng 8 năm 2026, Bộ Năng lượng Mỹ tiếp tục công bố 500 triệu USD dành cho bảy dự án nhằm mở rộng chế biến khoáng sản và vật liệu quan trọng, sản xuất pin và tái chế tại Mỹ. (The Department of Energy’s Energy.gov)
Chỉ dấu chính Mỹ Liên minh châu Âu
Quy mô được FT tổng hợp Khoảng 40 tỷ USD từ năm 2022 Khoảng 6 tỷ euro cam kết trong năm 2026
Dự án chiến lược được FT đề cập Can thiệp trực tiếp vào nhiều doanh nghiệp và dự án 75 dự án chiến lược
Công cụ Vốn cổ phần, vay, trợ cấp, dự trữ, bảo đảm nhu cầu, chính sách thương mại Tài trợ, dự án chiến lược, rút ngắn cấp phép, chính sách nguyên liệu thô
Tốc độ triển khai Can thiệp mạnh và nhanh Bị ngành công nghiệp chỉ trích vì thủ tục và tốc độ
Mục tiêu Chuỗi cung ứng trong nước kết hợp nguồn cung đồng minh và nước thứ ba Giảm phụ thuộc bên ngoài và tăng năng lực nội khối
Các con số trong bảng không hoàn toàn tương đương về phạm vi và thời kỳ thống kê nên không nên hiểu là phép so sánh ngân sách trực tiếp một đổi một. Tuy nhiên, chúng cho thấy khác biệt đáng kể về quy mô và phương thức triển khai. Financial Times cho biết EU đã cam kết khoảng 6 tỷ euro trong năm 2026 và xác định 75 dự án chiến lược, trong khi Mỹ đã đầu tư hoặc huy động khoảng 40 tỷ USD cho các dự án khoáng sản kể từ năm 2022. (Financial Times)
3. Washington đang hành động giống một nhà đầu tư chiến lược
Điểm đáng chú ý nhất không chỉ nằm ở số tiền. Chính phủ Mỹ ngày càng sẵn sàng can thiệp trực tiếp vào thị trường.
Một ví dụ nổi bật là khoản đầu tư 400 triệu USD vào MP Materials được Financial Times nhắc tới. Thay vì chỉ hỗ trợ nghiên cứu hoặc cấp ưu đãi thuế, Washington sử dụng vốn nhà nước để củng cố những mắt xích được coi là thiết yếu đối với chuỗi cung ứng đất hiếm. (Financial Times)
Ngày 7 tháng 8 năm 2026, Nhà Trắng còn công bố hơn 85 triệu USD dành cho Strategic Bauxite, 150 triệu USD cho Niron Magnetics phát triển nam châm vĩnh cửu không sử dụng đất hiếm và khoản đầu tư đối ứng 4,8 triệu USD thông qua Development Finance Corporation cho Harena Rare Earths tại Madagascar. (The White House)
Điều đó cho thấy chiến lược của Mỹ không đồng nghĩa với việc mọi khoáng sản đều phải được đào trên lãnh thổ Mỹ. Washington đang xây dựng một hệ thống gồm sản xuất nội địa, chế biến trong nước, dự trữ chiến lược và nguồn cung từ các quốc gia đối tác.
Đây chính là khác biệt quan trọng giữa tự cung tự cấp tuyệt đối và an ninh chuỗi cung ứng.
4. EU có tài nguyên nhưng gặp bài toán biến tài nguyên thành sản lượng
Châu Âu không phải hoàn toàn thiếu khoáng sản. EU có các dự án lithium, đất hiếm, graphite, nickel, cobalt, tungsten và nhiều nguyên liệu chiến lược khác.
Vấn đề nằm ở khả năng đưa một mỏ từ phát hiện địa chất tới khai thác thương mại, sau đó xây dựng công suất tinh luyện và sản xuất vật liệu ở quy mô đủ lớn.
Ngay cả khi thủ tục khai thác được rút ngắn, một dự án vẫn cần vốn đầu tư rất lớn, hợp đồng tiêu thụ dài hạn, giá bán đủ hấp dẫn và cơ sở chế biến phía sau. Nếu giá khoáng sản trên thị trường quốc tế giảm mạnh, dự án mới tại châu Âu với chi phí sản xuất cao có thể mất khả năng cạnh tranh trước khi đi vào vận hành.
Đây là lý do chính sách khoáng sản ngày càng phải giải quyết đồng thời cả phía cung lẫn phía cầu.
5. Trung Quốc vẫn nắm lợi thế đặc biệt ở khâu chế biến
Rủi ro lớn nhất đối với Mỹ và EU không đơn thuần là thiếu quặng.
Nút thắt thực sự nằm ở tinh luyện và chế biến.
Theo số liệu được Financial Times dẫn từ nghiên cứu của EY-Parthenon, Trung Quốc kiểm soát hơn 60 phần trăm nguồn cung lithium và cobalt toàn cầu, đồng thời khoảng 80 phần trăm graphite cấp pin và đất hiếm. Việc tái cấu trúc toàn bộ những chuỗi cung ứng này vì vậy đòi hỏi lượng vốn khổng lồ và nhiều năm xây dựng năng lực công nghiệp. (Financial Times)
Điều này giải thích tại sao sở hữu một mỏ đất hiếm chưa đồng nghĩa với sở hữu một chuỗi cung ứng đất hiếm.
Quặng phải được tách, tinh luyện thành các nguyên tố riêng biệt rồi chuyển thành kim loại, hợp kim và vật liệu chức năng. Với nam châm đất hiếm, chuỗi còn phải tiến tới sản xuất nam châm hiệu suất cao trước khi có thể phục vụ động cơ xe điện, turbine gió, robot, máy bay và hệ thống quốc phòng.
6. Nguy cơ lớn của EU là đổi sự phụ thuộc này lấy một sự phụ thuộc khác
Một nghịch lý đang xuất hiện.
Nếu Mỹ xây dựng năng lực khai thác, tinh luyện và sản xuất vật liệu nhanh hơn châu Âu, doanh nghiệp EU muốn giảm phụ thuộc Trung Quốc có thể phải mua nguyên liệu hoặc vật liệu trung gian từ chuỗi cung ứng do Mỹ kiểm soát.
Financial Times cảnh báo chính khả năng này khi các doanh nghiệp Mỹ bắt đầu mở rộng sang những tài sản khoáng sản quan trọng tại châu Âu. USA Rare Earth đã mua Less Common Metals của Anh và đầu tư vào Carester của Pháp, cho thấy cuộc cạnh tranh đang chuyển từ việc kiểm soát mỏ sang kiểm soát công nghệ và năng lực chế biến. (Financial Times)
Với EU, đây là vấn đề về tự chủ chiến lược.
Giảm phụ thuộc Trung Quốc nhưng trở nên phụ thuộc quá mức vào Mỹ không hoàn toàn giải quyết được bài toán ban đầu.
7. Cuộc đua còn mở rộng ra ngoài lãnh thổ Mỹ và châu Âu
Brazil đang trở thành một ví dụ điển hình.
Quốc gia Nam Mỹ này sở hữu trữ lượng đất hiếm rất lớn và đang thu hút doanh nghiệp Mỹ, Australia và Canada. Theo Associated Press, gần 42 phần trăm trong tổng số 2.727 hồ sơ thăm dò đất hiếm tại Brazil đến từ doanh nghiệp thuộc sở hữu nước ngoài. Mỹ cũng tăng mạnh sự hiện diện tài chính trong lĩnh vực này. (AP News)
Madagascar cũng xuất hiện trong chiến lược của Washington khi Development Finance Corporation hỗ trợ dự án Ampasindava của Harena Rare Earths. (The White House)
Như vậy, cuộc đua khoáng sản chiến lược thực tế là cuộc cạnh tranh xây dựng một mạng lưới toàn cầu.
8. Khoáng sản giờ là một phần của chính sách quốc phòng
Lithium, graphite, nickel và cobalt cần cho pin. Gallium và germanium quan trọng đối với bán dẫn và điện tử. Đất hiếm cần cho nam châm hiệu suất cao. Đồng hiện diện trong hầu hết hệ thống điện hóa. Nhiều nguyên liệu khác đóng vai trò thiết yếu trong hàng không vũ trụ và quốc phòng.
Đó là lý do Mỹ ngày càng xem khoáng sản như một cấu phần của an ninh quốc gia chứ không đơn thuần là hàng hóa.
Washington đang kết hợp Bộ Năng lượng, các cơ quan quốc phòng, Development Finance Corporation và các công cụ chính sách thương mại để xử lý vấn đề trên nhiều tầng cùng lúc. Nhà Trắng xác nhận mục tiêu bao gồm khai thác, chế biến, tinh luyện, sản xuất và tái chế, đồng thời gắn chuỗi cung ứng khoáng sản với năng lực của nền công nghiệp quốc phòng. (The White House)
9. Châu Âu không đứng yên nhưng thời gian đang trở thành đối thủ lớn nhất
EU đã xây dựng Critical Raw Materials Act, lựa chọn các dự án chiến lược và thúc đẩy cơ chế tổng hợp nhu cầu. Một sáng kiến được EIT RawMaterials phát triển cùng Metalshub còn hướng tới xây dựng hệ thống giao dịch và định giá khoáng sản quan trọng tại châu Âu nhằm giảm ảnh hưởng của cơ chế giá do thị trường Trung Quốc chi phối. (Reuters)
Tuy nhiên, việc có luật và danh sách dự án không tự động tạo ra mỏ, nhà máy tinh luyện hoặc nam châm.
Financial Times cho biết Tòa Kiểm toán châu Âu đã cảnh báo nhiều dự án của EU khó có khả năng đóng góp đúng thời hạn để đạt các mục tiêu nguồn cung nội địa vào năm 2030. (Financial Times)
Đó chính là lý do lời chỉ trích của Bernd Schaefer đáng chú ý.
Trong cuộc đua khoáng sản chiến lược, mất thời gian có thể đồng nghĩa với mất dự án, mất nhà đầu tư, mất công nghệ chế biến và cuối cùng mất cả quyền chủ động đối với chuỗi cung ứng.
Mỹ hiện chưa thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc và bản thân chiến lược của Washington vẫn đối mặt với nhiều rủi ro về chi phí, thời gian xây dựng dự án và khả năng hình thành liên minh quốc tế bền vững. (Financial Times) Nhưng Washington đang đặt vốn, chính sách công nghiệp và sức mạnh địa chính trị vào cùng một chiến lược với tốc độ mà EU hiện chưa theo kịp.
Cuộc đua vì thế không chỉ là ai sở hữu nhiều lithium, cobalt hay đất hiếm hơn. Người chiến thắng sẽ là bên kiểm soát được nhiều mắt xích nhất từ tài nguyên dưới lòng đất đến vật liệu nằm bên trong pin, chip, động cơ, robot, turbine và hệ thống vũ khí. Và xét trên tốc độ đầu tư hiện nay, khoảng cách giữa Mỹ và châu Âu đang không thu hẹp mà còn có nguy cơ tiếp tục mở rộng.
(Feed generated with FetchRSS)