Nếu khoáng sản chiến lược quyết định ai kiểm soát xe điện, chip, quốc phòng và năng lượng trong nhiều thập niên tới, liệu châu Âu có đang chậm đến mức phải phụ thuộc vào Mỹ để thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc?
1. Khoảng cách Mỹ và EU đang mở rộng
Cuộc cạnh tranh khoáng sản quan trọng đang chuyển rất nhanh từ câu chuyện tài nguyên sang cuộc đua về quyền lực công nghiệp. Mỹ đang sử dụng vốn nhà nước, tín dụng, đầu tư cổ phần, hợp đồng bao tiêu, dự trữ chiến lược và quan hệ đối tác quốc tế để xây dựng chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc. Trong khi đó, Liên minh châu Âu dù đã xác định hàng chục dự án chiến lược vẫn bị ngành công nghiệp chỉ trích vì tốc độ triển khai và khả năng huy động vốn.
Financial Times ngày 23 tháng 8 năm 2026 cho biết Mỹ đã dành khoảng 40 tỷ USD cho các thỏa thuận và dự án khoáng sản kể từ năm 2025, trong khi EU mới cam kết khoảng 6 tỷ euro trong năm 2026. EU đã xác định 75 dự án chiến lược và thúc đẩy cơ chế cấp phép nhanh, nhưng hỗ trợ tài chính trực tiếp vẫn được đánh giá là hạn chế. (Financial Times)
Bernd Schaefer, lãnh đạo EIT RawMaterials, mô tả sự khác biệt bằng một nhận xét đáng chú ý. Ông cho rằng người Mỹ có xu hướng nắm lấy một ý tưởng rồi triển khai ngay, còn châu Âu lại do dự, quản lý hành chính quá mức, thảo luận và mất thời gian. (Financial Times)
Đây không đơn thuần là lời phàn nàn về thủ tục. Khoảng cách về tốc độ có thể quyết định nơi các mỏ được phát triển, nhà máy tinh luyện được xây dựng, công nghệ chế biến được thương mại hóa và quan trọng nhất là ai kiểm soát sản lượng ngoài Trung Quốc trong tương lai.
2. Mỹ đang biến chính sách khoáng sản thành chính sách công nghiệp
Washington không chỉ cấp tiền cho hoạt động khai khoáng. Chiến lược hiện nay trải dài từ thăm dò, khai thác, chế biến, tinh luyện đến nam châm, pin, tái chế và dự trữ.
Nhà Trắng cho biết từ tháng 1 năm 2025 đến đầu tháng 8 năm 2026, chính quyền Mỹ đã ký hoặc phê duyệt 160 thỏa thuận khoáng sản với tổng giá trị gần 40 tỷ USD. Riêng ngày 7 tháng 8, hơn 2 tỷ USD dự án khai khoáng và liên quan đến khai khoáng được công bố, cùng hơn 180 triệu USD đầu tư cho các trường đào tạo nhân lực ngành mỏ. (The White House)
Ngày 20 tháng 8 năm 2026, Bộ Năng lượng Mỹ tiếp tục công bố 500 triệu USD hỗ trợ bảy dự án lithium, cobalt và vật liệu pin. Trong đó Lilac Solutions dự kiến nhận 100 triệu USD cho dự án khai thác lithium tại Great Salt Lake ở Utah với mục tiêu đạt công suất 5.000 tấn mỗi năm vào năm 2028, còn Jervois được hỗ trợ 100 triệu USD cho dự án nhà máy tinh luyện cobalt tại Idaho. (Reuters)
Trước đó, ngày 7 tháng 8, Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ công bố khoảng 58 triệu USD tài trợ ba dự án graphite, tantalum, niobium và boron. Westwater Resources dự kiến nhận khoản vay 25 triệu USD cho dự án graphite tại Alabama, Global Advanced Metals nhận 25 triệu USD để mở rộng chế biến tantalum và niobium, trong khi 5E Advanced Materials nhận 8 triệu USD cho dự án boron tại California. (Reuters)
Hạng mục Mỹ Liên minh châu Âu
Quy mô được FT nêu Khoảng 40 tỷ USD từ năm 2025 Khoảng 6 tỷ euro cam kết trong năm 2026
Công cụ Đầu tư cổ phần, khoản vay, trợ cấp, dự trữ, bao tiêu, hợp tác quốc tế Dự án chiến lược, cấp phép nhanh, phối hợp tài chính
Dự án chiến lược EU Không áp dụng theo CRMA 75 dự án được FT đề cập
Dự trữ chiến lược Project Vault lên tới 12 tỷ USD Chưa có công cụ tương đương ở cùng quy mô
Cách tiếp cận Can thiệp trực tiếp vào chuỗi cung ứng Khung pháp lý mạnh nhưng tài chính phân tán hơn
Các số liệu trên cho thấy vấn đề không phải EU hoàn toàn không hành động mà là Mỹ đang triển khai nhiều công cụ tài chính và công nghiệp đồng thời với tốc độ cao hơn. (Financial Times)
3. Project Vault cho thấy Mỹ đã chuyển từ khai thác sang phòng thủ chuỗi cung ứng
Một trong những bước đi đáng chú ý nhất là Project Vault, kho dự trữ khoáng sản quan trọng chiến lược của Mỹ.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, chương trình được công bố vào tháng 2 năm 2026 và có nguồn lực lên tới 12 tỷ USD, gồm tối đa 10 tỷ USD tài trợ từ EXIM và khoảng 2 tỷ USD vốn tư nhân. Không giống kho dự trữ truyền thống chỉ dựa trên dự báo của chính phủ, Project Vault hướng tới cơ chế dựa trên nhu cầu của doanh nghiệp và các cam kết mua dài hạn. (IEA)
Điều này rất quan trọng bởi điểm yếu của nhiều dự án khoáng sản ngoài Trung Quốc không nhất thiết nằm dưới lòng đất mà nằm ở bài toán kinh tế.
Một mỏ hoặc nhà máy tinh luyện có thể mất nhiều năm và hàng tỷ USD để phát triển. Nếu giá khoáng sản do nguồn cung giá rẻ từ Trung Quốc kéo xuống, nhà đầu tư phương Tây có thể không dám bỏ vốn. Hợp đồng mua dài hạn, giá sàn, vốn vay ưu đãi và dự trữ chiến lược có thể giảm rủi ro đó.
Mỹ vì vậy đang cố giải quyết đồng thời cả an ninh nguồn cung lẫn khả năng sinh lời của dự án.
4. Châu Âu có dự án nhưng bài toán vốn vẫn là điểm nghẽn
EU đã xây dựng Critical Raw Materials Act nhằm tăng khả năng tự chủ nguyên liệu. Tuy nhiên, báo cáo đặc biệt năm 2026 của Tòa Kiểm toán châu Âu chỉ ra một điểm yếu đáng chú ý. Đạo luật không tự cung cấp nguồn tài trợ EU dành riêng cho các dự án chiến lược.
Khoảng 60 phần trăm dự án chiến lược được lựa chọn đã tìm kiếm nguồn tài chính hoặc tư vấn từ Ngân hàng Đầu tư châu Âu. Tòa Kiểm toán cũng lưu ý tính khả thi tài chính không phải điều kiện bắt buộc để một dự án được lựa chọn làm dự án chiến lược. Trong 19 hồ sơ được cơ quan này phân tích, có trường hợp chủ dự án đã nộp đơn phá sản sau khi dự án được đưa vào danh sách chiến lược. (European Court of Auditors)
Điều đó cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa việc công nhận một dự án có ý nghĩa chiến lược và bảo đảm dự án có đủ vốn để đi vào sản xuất.
5. Trung Quốc vẫn là biến số trung tâm
Cuộc chạy đua Mỹ và EU sẽ khó hiểu đầy đủ nếu bỏ qua Trung Quốc.
IEA cho biết các hạn chế xuất khẩu đã khiến chênh lệch giá giữa thị trường Trung Quốc và các khu vực khác tăng mạnh. Tại châu Âu, giá gallium cùng hai nguyên tố đất hiếm nặng dysprosium và terbium vào năm 2026 ở mức khoảng gấp năm lần giá nội địa Trung Quốc, trong khi germanium gần gấp ba lần. (IEA)
Tháng 4 năm 2025, Trung Quốc áp dụng kiểm soát xuất khẩu đối với bảy nguyên tố đất hiếm nặng, gây ảnh hưởng đến các ngành công nghiệp hạ nguồn. IEA cho rằng nếu các biện pháp hạn chế mở rộng được thực thi đầy đủ, khoảng 6.500 tỷ USD sản lượng hạ nguồn mỗi năm bên ngoài Trung Quốc có thể chịu rủi ro. Riêng sự gián đoạn hoàn toàn thương mại graphite cấp pin có thể đặt hơn 300 tỷ USD sản lượng hạ nguồn mỗi năm vào tình trạng rủi ro. (IEA)
Đó là lý do đất hiếm, graphite, gallium hay germanium dù có thị trường nhỏ hơn dầu mỏ lại mang ý nghĩa địa chính trị rất lớn. Một lượng nguyên liệu tương đối nhỏ có thể ảnh hưởng tới những ngành công nghiệp trị giá hàng nghìn tỷ USD.
6. Mỹ còn đang săn nguồn cung ngay bên ngoài lãnh thổ
Chiến lược của Washington không giới hạn trong các mỏ của Mỹ.
Mỹ và Australia tháng 3 năm 2026 công bố hỗ trợ các dự án chuỗi cung ứng khoáng sản với tổng quy mô tương ứng khoảng 2,2 tỷ USD từ phía Mỹ và 1,4 tỷ USD từ phía Australia. (The Department of Energy’s Energy.gov)
Brazil cũng trở thành một chiến trường mới. Quốc gia Nam Mỹ này sở hữu trữ lượng đất hiếm thuộc nhóm lớn nhất thế giới và đang thu hút mạnh vốn nước ngoài. AP cho biết hơn 86 phần trăm hồ sơ thăm dò đất hiếm tại Brazil được nộp trong ba năm gần đây. Serra Verde, nhà sản xuất đất hiếm thương mại duy nhất của Brazil, đã được một doanh nghiệp có hậu thuẫn từ Mỹ mua lại, trong bối cảnh Washington đẩy mạnh tài trợ chuỗi cung ứng tại quốc gia này. (AP News)
Như vậy, mục tiêu của Mỹ không nhất thiết là tự khai thác mọi khoáng sản trong lãnh thổ. Mục tiêu thực tế hơn là xây dựng một mạng lưới nguồn cung mà Mỹ và các đồng minh có khả năng tiếp cận, tài trợ, chế biến hoặc ký hợp đồng dài hạn.
7. Rủi ro lớn nhất của EU là thoát Trung Quốc nhưng lại lệ thuộc Mỹ
Đây có thể là nghịch lý đáng chú ý nhất của cuộc đua hiện nay.
Nếu doanh nghiệp Mỹ mua lại hoặc đầu tư vào những tài sản khoáng sản quan trọng ở châu Âu trong khi nguồn vốn EU triển khai chậm hơn, châu Âu có thể giảm phụ thuộc vào Trung Quốc nhưng lại để một phần chuỗi cung ứng chiến lược rơi vào tay doanh nghiệp hoặc nguồn tài chính Mỹ.
Financial Times đã đề cập việc USA Rare Earth mua Less Common Metals của Anh và đầu tư vào Carester của Pháp như những ví dụ đặt ra câu hỏi về quyền kiểm soát các tài sản chiến lược của châu Âu. (Financial Times)
Điều này không đồng nghĩa Mỹ và EU trở thành đối thủ trong mọi phương diện. Hai bên thực tế đang hợp tác.
Ngày 24 tháng 4 năm 2026, Mỹ và EU công bố Action Plan for Critical Minerals Supply Chain Resilience, hướng tới phối hợp chính sách thương mại, nghiên cứu các cơ chế như giá sàn điều chỉnh tại biên giới và tiến tới một thỏa thuận đa phương có tính ràng buộc về thương mại khoáng sản quan trọng. (United States Trade Representative)
Nhưng hợp tác về địa chính trị không loại bỏ cạnh tranh về vốn, công nghệ và quyền sở hữu tài sản.
8. Cuộc đua thực sự nằm ở khâu chế biến chứ không chỉ ở mỏ
Sở hữu quặng không đồng nghĩa sở hữu chuỗi cung ứng.
Sau khai thác còn hàng loạt công đoạn như tuyển khoáng, tách, tinh luyện, luyện kim, sản xuất vật liệu, nam châm, cực pin và linh kiện. Đây chính là những mắt xích khó xây dựng nhanh và là nơi Trung Quốc đã tạo được lợi thế công nghiệp trong nhiều năm.
Mỹ đang cố xây dựng mô hình tích hợp từ mỏ đến sản phẩm cuối. Một ví dụ là USA Rare Earth. Bộ Thương mại Mỹ tháng 1 năm 2026 công bố ý định hỗ trợ doanh nghiệp này tối đa 277 triệu USD tài trợ trực tiếp và khoản vay có bảo đảm lên tới 1,3 tỷ USD nhằm thúc đẩy chuỗi sản xuất từ khai thác khoáng sản chứa đất hiếm tới oxide, kim loại và nguyên liệu cho nam châm NdFeB. (NIST)
Đây là khác biệt quan trọng. Nếu phương Tây chỉ mở thêm mỏ nhưng vẫn phải gửi concentrate hoặc oxide tới Trung Quốc để chế biến thì nút thắt chiến lược vẫn tồn tại.
9. Thời gian đang trở thành tài nguyên khan hiếm nhất của châu Âu
EU vẫn sở hữu những lợi thế rất lớn gồm thị trường chung quy mô lớn, nền công nghiệp ô tô và máy móc mạnh, năng lực nghiên cứu, nguồn vốn tư nhân và quan hệ với nhiều quốc gia giàu tài nguyên.
Nhưng khai khoáng và tinh luyện là ngành có chu kỳ đầu tư dài. Một dự án chậm vài năm hôm nay có thể đồng nghĩa mất một thập niên sản lượng trong tương lai.
Trong khi EU tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài chính và thủ tục, Mỹ đang kết hợp trợ cấp, vốn vay, đầu tư cổ phần, dự trữ, hợp đồng bao tiêu và ngoại giao khoáng sản. Khoảng cách vì thế không còn chỉ đo bằng số mỏ đang hoạt động mà bằng tốc độ biến chính sách thành công suất thực tế.
IEA còn ghi nhận đầu tư khoáng sản quan trọng toàn cầu giảm khoảng 9 phần trăm trong năm 2025, trong khi chi tiêu cho nhóm kim loại pin giảm hơn 20 phần trăm và đầu tư của các doanh nghiệp lithium giảm khoảng 40 phần trăm. Trong môi trường vốn tư nhân thận trọng như vậy, khả năng chính phủ chia sẻ rủi ro đầu tư càng trở nên quan trọng. (IEA)
Cuộc đua khoáng sản chiến lược vì thế đang bước sang giai đoạn mới. Quốc gia chiến thắng có thể không phải quốc gia sở hữu nhiều khoáng sản nhất, mà là quốc gia nhanh nhất trong việc biến tài nguyên dưới lòng đất thành mỏ, nhà máy tinh luyện, vật liệu, nam châm, pin và cuối cùng là năng lực công nghiệp có thể sử dụng được.
Với tốc độ đầu tư hiện nay, Mỹ đang cố chiếm vị trí đó. EU vẫn còn khả năng bắt kịp, nhưng cảnh báo của Bernd Schaefer cho thấy vấn đề của châu Âu ngày càng ít nằm ở việc thiếu chiến lược và ngày càng nhiều nằm ở tốc độ thực thi chiến lược.
#KhoángSảnChiếnLược #KhoángSảnQuanTrọng #ĐấtHiếm #Mỹ #LiênMinhChâuÂu #ChâuÂu #TrungQuốc #ChuỗiCungỨng #AnNinhKhoángSản #AnNinhNăngLượng #CôngNghệ #QuốcPhòng #XeĐiện #PinXeĐiện #CriticalMinerals #RareEarths
