Nếu khủng hoảng dầu kéo dài, liệu thế giới có tránh được một cú sốc năng lượng bằng nhiên liệu sinh học hay chỉ đang đổi khủng hoảng dầu mỏ lấy khủng hoảng lương thực?
1. Giá dầu tăng đang làm thay đổi bài toán nhiên liệu sinh học
Nhiên liệu sinh học từng được xem chủ yếu là công cụ giảm phát thải, nhưng năm 2026 vai trò của nó đang dịch chuyển mạnh sang an ninh năng lượng. Khi nguồn cung dầu chịu sức ép và tuyến vận chuyển chiến lược qua Eo biển Hormuz gặp gián đoạn, các quốc gia nhập khẩu dầu lớn có thêm động lực tìm nguồn nhiên liệu có thể sản xuất trong nước.
Diễn biến giá năng lượng được cung cấp cho thấy dầu tiếp tục duy trì ở vùng cao.
Năng lượng Mức giá Biến động
WTI 78,18 USD mỗi thùng +1,15%
Brent 83,55 USD mỗi thùng +1,29%
Murban 80,25 USD mỗi thùng +0,91%
Khí tự nhiên 2,662 USD mỗi MMBtu +0,83%
Trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 4, giá dầu thô được cho là đã tăng khoảng 30%, trong khi giá ngô chỉ tăng khoảng 5%. Khoảng cách này làm thay đổi đáng kể tính kinh tế của ethanol và biodiesel. Khi dầu đắt lên nhanh hơn nguyên liệu nông nghiệp, việc pha nhiên liệu sinh học vào xăng hoặc thay thế một phần diesel trở nên hấp dẫn hơn.
2. Việt Nam và Indonesia đang đi theo hướng quyết liệt hơn
Châu Á đặc biệt nhạy cảm với biến động tại Trung Đông vì nhiều nền kinh tế trong khu vực phụ thuộc lớn vào dầu nhập khẩu. Vì vậy, nhiên liệu sinh học không còn đơn thuần là chính sách môi trường mà trở thành một lớp bảo vệ cho an ninh năng lượng.
Theo nội dung được công bố, Việt Nam đã thúc đẩy chuyển sang xăng pha ethanol trong bối cảnh giá dầu thô tăng cao. Logic kinh tế khá rõ ràng. Một phần hydrocarbon nhập khẩu được thay bằng ethanol có thể sản xuất từ nguyên liệu trong nước, qua đó giảm lượng ngoại tệ dành cho nhập khẩu nhiên liệu và tạo thêm đầu ra cho nông nghiệp.
Indonesia thậm chí còn tiến xa hơn khi nâng tỷ lệ pha trộn biodiesel từ 40% lên 50%. Với nguồn dầu cọ lớn, Indonesia có lợi thế mà nhiều quốc gia nhập khẩu năng lượng khác không có. Nước này vừa có thể giảm nhu cầu diesel hóa thạch vừa tạo thị trường tiêu thụ khổng lồ cho ngành dầu cọ nội địa.
Quốc gia Hướng đi năm 2026 Mục tiêu nổi bật
Việt Nam Tăng sử dụng xăng pha ethanol Giảm phụ thuộc xăng dầu và tận dụng nguyên liệu trong nước
Indonesia Nâng tỷ lệ biodiesel từ 40% lên 50% Giảm nhập khẩu diesel và tăng tiêu thụ dầu cọ
Thái Lan Gia tăng sử dụng nhiên liệu sinh học Giảm tác động từ biến động dầu nhập khẩu
Brazil Tăng sử dụng nhiên liệu sinh học Khai thác hệ sinh thái ethanol và nguyên liệu nội địa
Liên minh châu Âu Thận trọng hơn Lo ngại giá thực phẩm và phá rừng
Sự khác biệt giữa châu Á và châu Âu phản ánh hai cách nhìn về cùng một vấn đề. Châu Á đang ưu tiên khả năng chống chịu trước cú sốc dầu, trong khi châu Âu đặt nặng hơn những tác động gián tiếp đối với đất đai, thực phẩm và môi trường.
3. Nhiên liệu sinh học đang trở lại sau một năm 2025 hụt hơi
Năm 2024, triển vọng nhiên liệu sinh học từng rất tích cực. IEA khi đó cho rằng nhu cầu nhiên liệu sinh học toàn cầu đã đạt khoảng 4,3 EJ vào năm 2022, vượt mức trước đại dịch. Để phù hợp với quỹ đạo phát thải ròng bằng không vào năm 2050, sản lượng toàn cầu cần hướng tới khoảng 10 EJ vào năm 2030.
Đến cuối năm 2024, Rystad Energy ghi nhận hàng chục dự án dự kiến vận hành trước năm 2030. Một phần đáng kể tập trung vào nhiên liệu hàng không bền vững do hàng không là lĩnh vực rất khó điện khí hóa hoàn toàn.
Nhưng năm 2025 xuất hiện sự đảo chiều. Một số doanh nghiệp giảm tham vọng năng lượng xanh, trong khi OECD dự báo mức tăng sử dụng nhiên liệu sinh học toàn cầu trong thập niên tiếp theo chỉ khoảng 0,9% mỗi năm, thấp hơn đáng kể mức tăng khoảng 3,3% mỗi năm của giai đoạn trước.
Năm 2026 lại tạo ra một động lực hoàn toàn khác. Thay vì chỉ hỏi nhiên liệu sinh học giảm được bao nhiêu CO2, các chính phủ bắt đầu phải hỏi quốc gia có thể tự sản xuất được bao nhiêu nhiên liệu nếu nguồn dầu nhập khẩu bị gián đoạn.
Đó là thay đổi rất quan trọng về bản chất chính sách.
4. Hormuz biến nhiên liệu sinh học thành vấn đề an ninh quốc gia
Eo biển Hormuz là một trong những điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới. Khi dòng dầu qua tuyến đường này bị hạn chế, những nền kinh tế nhập khẩu năng lượng tại châu Á chịu tác động nhanh hơn các quốc gia sở hữu nguồn dầu khí lớn.
Nhiên liệu sinh học có một ưu điểm chiến lược mà dầu nhập khẩu không thể cung cấp. Nguyên liệu có thể được sản xuất ngay trong nước.
Mía, ngô, sắn và những nguồn sinh khối khác có thể trở thành nguyên liệu ethanol. Dầu thực vật, dầu ăn đã qua sử dụng, phụ phẩm và nhiều loại chất béo có thể tham gia chuỗi biodiesel hoặc nhiên liệu tái tạo.
Điều này tạo ra đồng thời ba tác động gồm giảm nhập khẩu năng lượng, tạo đầu ra cho nông nghiệp và phân tán rủi ro nguồn cung.
Đối với Việt Nam, yếu tố thứ ba đặc biệt đáng chú ý. Nhiên liệu sinh học không thể thay thế toàn bộ dầu mỏ nhưng ngay cả việc thay thế một tỷ lệ nhất định cũng có thể giảm lượng nhiên liệu hóa thạch phải nhập khẩu khi thị trường quốc tế biến động mạnh.
5. Nhưng bài toán thức ăn hay nhiên liệu đang trở lại
Đây chính là giới hạn lớn nhất của làn sóng biofuel mới.
Transport & Environment cảnh báo rằng nhu cầu nhiên liệu sinh học có thể tăng tới 70% vào năm 2030 nếu nguồn cung dầu toàn cầu tiếp tục bị hạn chế. Nếu phần tăng trưởng này phụ thuộc quá lớn vào ngô, đường, đậu tương, dầu cọ và những nguyên liệu cạnh tranh trực tiếp với thực phẩm hoặc đất nông nghiệp, cú sốc dầu có nguy cơ truyền sang thị trường lương thực.
Cơ chế này tương đối đơn giản. Giá dầu tăng làm biofuel hấp dẫn hơn, nhu cầu nguyên liệu tăng, diện tích đất và sản lượng nông nghiệp được chuyển sang phục vụ nhiên liệu, nguồn cung dành cho thực phẩm bị cạnh tranh và cuối cùng giá lương thực có thể chịu áp lực.
Đó cũng là lý do IEA nhấn mạnh vai trò ngày càng lớn của chất thải, phụ phẩm và cây trồng không cạnh tranh trực tiếp với thực phẩm.
6. Thế hệ biofuel tiếp theo mới quyết định cuộc chơi
Nếu nhiên liệu sinh học tiếp tục dựa chủ yếu vào cây lương thực, khả năng mở rộng sẽ gặp giới hạn rất nhanh. Nhưng nếu trọng tâm chuyển sang phụ phẩm nông nghiệp, dầu ăn đã qua sử dụng, chất thải hữu cơ, cellulose và các nguồn sinh khối thế hệ mới, quy mô thị trường có thể tăng mà giảm đáng kể xung đột với an ninh lương thực.
Đây chính là điểm khác biệt giữa một giải pháp ngắn hạn đối phó khủng hoảng dầu và một ngành năng lượng có khả năng phát triển bền vững.
Với hàng không, bài toán còn quan trọng hơn. Máy bay đường dài khó có thể chuyển hoàn toàn sang pin như ô tô. Sustainable Aviation Fuel vì vậy vẫn là một trong những thị trường tiềm năng nhất của nhiên liệu sinh học và nhiên liệu tổng hợp.
7. Việt Nam có cơ hội nhưng không nên đặt cược toàn bộ vào ethanol truyền thống
Đối với Việt Nam, tăng tỷ lệ nhiên liệu sinh học có thể giúp giảm một phần mức độ nhạy cảm trước biến động dầu quốc tế. Tuy nhiên, chiến lược dài hạn cần đồng thời tính tới nguồn nguyên liệu, chi phí logistics, khả năng cung ứng ổn định, tiêu chuẩn nhiên liệu, hiệu quả giảm phát thải toàn vòng đời và tác động tới giá nông sản.
Nếu ethanol mở rộng nhưng nguyên liệu phải nhập khẩu với quy mô lớn, lợi ích an ninh năng lượng sẽ giảm đáng kể. Ngược lại, nếu xây dựng được chuỗi cung ứng từ nguồn nguyên liệu nội địa, phụ phẩm và chất thải, giá trị kinh tế có thể ở lại trong nước nhiều hơn.
Nói cách khác, câu hỏi quan trọng không chỉ là Việt Nam pha bao nhiêu ethanol vào xăng, mà còn là ethanol đó được sản xuất từ đâu.
8. Biofuel không thể thay dầu mỏ nhưng có thể trở thành lớp đệm chiến lược
Nhu cầu dầu toàn cầu quá lớn để ethanol hay biodiesel nhanh chóng thay thế hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch. Hàng không, vận tải biển, vận tải đường bộ hạng nặng, hóa dầu và nhiều ngành công nghiệp vẫn phụ thuộc sâu vào dầu.
Nhưng trong một cuộc khủng hoảng nguồn cung, mục tiêu không nhất thiết phải thay thế 100%.
Chỉ cần giảm được một phần nhu cầu dầu nhập khẩu cũng có thể giúp một quốc gia giảm áp lực ngoại tệ, giảm mức độ phụ thuộc vào các tuyến hàng hải chiến lược và tăng khả năng duy trì nguồn cung nhiên liệu trong nước.
Cuộc khủng hoảng năm 2026 vì thế đang thay đổi vị trí của nhiên liệu sinh học trong chiến lược năng lượng. Biofuel từ một công cụ chủ yếu phục vụ mục tiêu khí hậu đang trở thành một phần của bài toán an ninh năng lượng.
Nhưng giới hạn cũng rất rõ. Nếu thế giới giải quyết thiếu dầu bằng cách chuyển quá nhiều ngô, đường, đậu tương và dầu thực vật từ bàn ăn sang bình nhiên liệu, một cuộc khủng hoảng mới có thể hình thành ngay bên trong giải pháp của cuộc khủng hoảng hiện tại.
Châu Á vì thế đang đứng trước lựa chọn lớn. Nhiên liệu sinh học có thể trở thành lá chắn trước những cú sốc dầu Trung Đông, nhưng thành công thực sự sẽ phụ thuộc vào việc khu vực phát triển được biofuel từ chất thải, phụ phẩm và nguồn nguyên liệu bền vững nhanh đến mức nào.
(Feed generated with FetchRSS)