Nếu 50 đến 60 phần trăm dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia từng bị đình trệ hoặc hủy bỏ, liệu vấn đề lớn nhất của chuyển đổi năng lượng có còn là thiếu điện sạch hay thực chất là lưới điện không đủ sức tiếp nhận điện sạch?
1. Khủng hoảng Hormuz phơi bày điểm yếu năng lượng của châu Á
Cuộc khủng hoảng năng lượng liên quan đến chiến sự Iran và việc Eo biển Hormuz bị đóng đã tạo ra cú sốc đặc biệt nghiêm trọng đối với các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng ở châu Á. Theo số liệu được nêu trong báo cáo, khoảng 20 phần trăm dòng chảy dầu và khí toàn cầu đã bị gián đoạn gần như ngay lập tức khi tuyến hàng hải chiến lược này đóng cửa.
Trước khủng hoảng, khoảng 20 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ đi qua Hormuz mỗi ngày. Đáng chú ý, khoảng 80 phần trăm lượng dầu và tới 90 phần trăm khí tự nhiên xuất khẩu qua tuyến này hướng tới các thị trường châu Á. Điều đó khiến châu Á không chỉ chịu tác động từ nguồn cung vật chất mà còn đặc biệt nhạy cảm với biến động giá dầu, LNG và chi phí vận tải.
Đông Nam Á nằm trong nhóm dễ tổn thương do nhiều nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu nhập khẩu, trong khi khả năng tài chính để hấp thụ những cú sốc giá kéo dài thấp hơn các nền kinh tế phát triển.
Chỉ số Quy mô được đề cập
Dầu và sản phẩm dầu qua Hormuz trước khủng hoảng Khoảng 20 triệu thùng mỗi ngày
Tỷ trọng dầu qua Hormuz hướng tới châu Á Khoảng 80 phần trăm
Tỷ trọng khí tự nhiên xuất khẩu qua Hormuz hướng tới châu Á Khoảng 90 phần trăm
Dòng chảy dầu và khí toàn cầu bị ảnh hưởng khi Hormuz đóng cửa Khoảng 20 phần trăm
2. Giá năng lượng tăng trở lại trong bối cảnh rủi ro nguồn cung chưa biến mất
Thị trường dầu đang phản ánh mức độ bất ổn cao. WTI được ghi nhận ở 78,18 USD mỗi thùng, tăng 1,15 phần trăm. Brent ở 83,55 USD mỗi thùng, tăng 1,29 phần trăm, trong khi Murban đạt 80,25 USD mỗi thùng, tăng 0,91 phần trăm. Khí tự nhiên ở mức 2,662 USD, tăng 0,83 phần trăm.
Năng lượng Mức giá Biến động
WTI 78,18 USD mỗi thùng +1,15 phần trăm
Brent 83,55 USD mỗi thùng +1,29 phần trăm
Murban 80,25 USD mỗi thùng +0,91 phần trăm
Khí tự nhiên 2,662 USD +0,83 phần trăm
Vấn đề đối với Đông Nam Á không chỉ nằm ở giá dầu hiện tại. Khi nguồn cung quốc tế có nguy cơ gián đoạn, các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu đồng thời phải đối mặt với giá nhiên liệu, chi phí vận tải, chi phí phát điện và áp lực tỷ giá. Đây chính là động lực khiến yêu cầu phát triển nguồn năng lượng trong nước trở nên cấp bách hơn.
3. Khủng hoảng nhiên liệu đang thúc đẩy năng lượng tái tạo nhanh hơn
Nghịch lý là cú sốc năng lượng lại tạo ra một động lực rất mạnh cho điện mặt trời, điện gió và các nguồn điện nội địa.
Nếu một quốc gia có thể sản xuất tỷ trọng điện lớn hơn từ nguồn tài nguyên trong nước, mức độ phụ thuộc vào dầu, LNG và than nhập khẩu có thể giảm. Điều này biến năng lượng tái tạo từ một câu chuyện chủ yếu xoay quanh giảm phát thải thành vấn đề trực tiếp của an ninh năng lượng.
Nhưng xây thêm hàng chục GW điện mặt trời và điện gió không đồng nghĩa hệ thống có thể sử dụng ngay lượng công suất đó. Điện phải được truyền tải từ nơi sản xuất tới nơi tiêu thụ, hệ thống phải cân bằng cung cầu liên tục và phải đủ linh hoạt để xử lý đặc tính biến động của năng lượng tái tạo.
Đây chính là nơi nút thắt lớn nhất xuất hiện.
4. 50 đến 60 phần trăm dự án tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia từng đình trệ hoặc bị hủy
Một trong những số liệu đáng chú ý nhất được dẫn từ báo cáo của Bain & Company và Standard Chartered cho thấy trong giai đoạn 2021 đến 2025, khoảng 50 đến 60 phần trăm dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia đã bị hủy bỏ hoặc đình trệ.
Con số này cho thấy tiềm năng tài nguyên và nhu cầu điện không tự động chuyển thành dự án thương mại khả thi.
Lưới điện hạn chế chỉ là một phần của bài toán. Những vấn đề khác còn bao gồm cơ chế hợp đồng mua bán điện chưa đủ rõ ràng, chính sách chưa theo kịp nhu cầu của nhà đầu tư, thủ tục cấp phép kéo dài, hạn chế kết nối lưới, mức độ tham gia của khu vực tư nhân và sự bất định liên quan đến chính sách cũng như biểu giá điện.
Khi một dự án điện mặt trời hoặc điện gió đã hoàn thành nhưng có nguy cơ không giải tỏa hết công suất, bài toán tài chính thay đổi hoàn toàn. Nhà đầu tư sẽ phải tính thêm rủi ro cắt giảm công suất, thời gian hoàn vốn và khả năng bảo đảm doanh thu dài hạn.
5. Đông Nam Á đang gặp nghịch lý thời gian cực kỳ nguy hiểm
Đây có thể là thách thức lớn hơn cả việc huy động vốn.
Theo số liệu được trích dẫn, hơn 100 TWh nhu cầu điện mới dự kiến xuất hiện tại Đông Nam Á tới năm 2030. Động lực chính đến từ trung tâm dữ liệu, xe điện và các cụm công nghiệp.
Các nguồn nhu cầu này có thể hình thành chỉ trong khoảng một đến ba năm. Trong khi đó, một dự án hạ tầng lưới điện quy mô lớn có thể mất từ 5 đến 15 năm để hoàn thành.
Yếu tố Khoảng thời gian
Nhu cầu mới từ trung tâm dữ liệu, EV và cụm công nghiệp 1 đến 3 năm
Xây dựng hạ tầng lưới điện 5 đến 15 năm
Nhu cầu điện mới dự kiến tới năm 2030 Hơn 100 TWh
Khoảng cách thời gian này tạo ra một vấn đề mang tính cấu trúc. Một trung tâm dữ liệu có thể được quyết định đầu tư, xây dựng và đưa vào vận hành trước khi một tuyến truyền tải điện quan trọng hoàn tất nhiều năm.
Khi đó, câu hỏi của nhà đầu tư không còn đơn giản là quốc gia nào có điện mặt trời hoặc điện gió rẻ nhất mà là địa điểm nào có thể cung cấp đủ điện, ổn định và đúng thời điểm.
6. Trung tâm dữ liệu có thể khiến áp lực tăng mạnh hơn
Làn sóng AI và điện toán đám mây đang biến trung tâm dữ liệu thành một biến số quan trọng của quy hoạch điện. Không giống nhiều loại phụ tải dân dụng, trung tâm dữ liệu quy mô lớn cần nguồn điện công suất cao và có yêu cầu nghiêm ngặt về độ ổn định.
Điều này tạo ra cuộc cạnh tranh mới giữa nhu cầu điện của công nghiệp, đô thị, trung tâm dữ liệu và quá trình điện hóa giao thông.
Nếu công suất nguồn tăng nhưng truyền tải không tăng tương ứng, một khu vực có thể dư điện trong khi khu vực khác thiếu điện. Đây là nghịch lý nguy hiểm của hệ thống điện hiện đại, tổng công suất trên giấy rất lớn nhưng khả năng đưa điện tới đúng địa điểm và đúng thời điểm lại hạn chế.
7. Việt Nam đứng trước cả cơ hội lớn lẫn áp lực lớn
Việt Nam có lợi thế đáng kể về điện mặt trời và điện gió, đồng thời sở hữu tiềm năng điện gió ngoài khơi rất lớn. Nhu cầu điện của nền kinh tế cũng tiếp tục tăng cùng quá trình công nghiệp hóa, điện hóa và phát triển hạ tầng số.
Nhưng chính tốc độ phát triển nguồn điện nhanh có thể tạo áp lực lên truyền tải nếu quy hoạch nguồn và lưới không được triển khai đồng bộ.
Một nhà máy điện tái tạo đặt tại khu vực có tài nguyên tốt nhưng cách xa trung tâm phụ tải sẽ phụ thuộc vào năng lực đường dây và trạm biến áp. Nếu hạ tầng truyền tải chậm hơn tiến độ nguồn điện, công suất được xây dựng chưa chắc trở thành sản lượng điện thương mại tương ứng.
Vì vậy, giá trị của một dự án năng lượng trong giai đoạn mới không thể chỉ được đánh giá bằng MW công suất lắp đặt. Khả năng đấu nối, giải tỏa công suất, lưu trữ và điều độ hệ thống ngày càng quan trọng.
8. Việt Nam, Thái Lan và Indonesia cùng đối diện bài toán nhưng cấu trúc khác nhau
Việt Nam đang phát triển nhanh nguồn điện tái tạo trong bối cảnh nhu cầu điện công nghiệp tăng mạnh. Thái Lan sở hữu hệ thống công nghiệp phát triển và nhu cầu điện tương đối lớn, trong khi Indonesia phải giải quyết bài toán đặc biệt phức tạp do địa lý quần đảo và hệ thống điện phân tán.
Điểm chung của cả ba nền kinh tế là không thể giải quyết chuyển đổi năng lượng chỉ bằng việc bổ sung nguồn phát.
Quốc gia Áp lực nổi bật
Việt Nam Tăng trưởng phụ tải, truyền tải và giải tỏa công suất tái tạo
Thái Lan Nhu cầu công nghiệp, hiện đại hóa hệ thống và tích hợp điện sạch
Indonesia Địa lý quần đảo, hệ thống phân tán và nhu cầu đầu tư hạ tầng lớn
Chính vì vậy, lưới điện đang dần trở thành yếu tố quyết định dòng vốn. Nhà đầu tư có thể ưu tiên những khu vực có hạ tầng điện đủ mạnh thay vì đơn thuần lựa chọn nơi sở hữu nguồn năng lượng tái tạo tốt nhất.
9. Năng lượng sạch sẽ khó tăng tốc nếu lưu trữ điện không phát triển song hành
Điện mặt trời tạo sản lượng lớn vào ban ngày nhưng nhu cầu cao có thể xuất hiện vào buổi tối. Điện gió lại biến động theo điều kiện thời tiết. Khi tỷ trọng các nguồn này tăng, hệ thống cần khả năng điều chỉnh linh hoạt hơn.
Pin lưu trữ quy mô lớn, thủy điện tích năng, nguồn điện linh hoạt, quản lý nhu cầu và liên kết điện xuyên biên giới vì vậy ngày càng quan trọng.
Nếu chỉ tăng công suất điện mặt trời và điện gió mà không đồng thời đầu tư truyền tải, lưu trữ và điều độ, hệ thống có nguy cơ xuất hiện tình trạng thừa điện cục bộ vào một số thời điểm nhưng thiếu công suất vào thời điểm khác.
10. Lưới điện đang trở thành tài sản chiến lược của cuộc chuyển đổi năng lượng
Khủng hoảng Hormuz cho thấy an ninh năng lượng không còn đơn giản là sở hữu đủ nhiên liệu dự trữ. Một nền kinh tế muốn giảm phụ thuộc vào biến động địa chính trị phải có nguồn điện nội địa đủ lớn, nhưng đồng thời phải sở hữu hạ tầng đủ khả năng vận chuyển và điều phối nguồn điện đó.
Đông Nam Á đang có nhu cầu điện tăng nhanh, nguồn tài nguyên tái tạo lớn và động lực giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu mạnh hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, khi nhu cầu mới có thể xuất hiện trong 1 đến 3 năm còn hạ tầng lưới điện cần tới 5 đến 15 năm để xây dựng, cuộc đua năng lượng sạch thực chất đang trở thành cuộc đua phát triển lưới điện.
Con số 50 đến 60 phần trăm dự án tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia từng bị đình trệ hoặc hủy trong giai đoạn 2021 đến 2025 là lời cảnh báo rõ ràng. Đông Nam Á không thiếu tiềm năng năng lượng sạch. Thách thức quyết định là liệu hạ tầng điện có phát triển đủ nhanh để biến tiềm năng đó thành điện năng thực sự phục vụ nền kinh tế hay không.
#NăngLượngSạch #ĐôngNamÁ #ViệtNam #NăngLượngTáiTạo #ĐiệnMặtTrời #ĐiệnGió #LướiĐiện #AnNinhNăngLượng #EoBiểnHormuz #DầuThô #TrungĐông #DataCenter #XeĐiện #ChuyểnĐổiNăngLượng #ĐiệnLực #NăngLượng #KinhTế #HạTầngĐiện
