Nếu nhu cầu điện toàn cầu tiếp tục tăng nhanh ngay cả khi giá năng lượng biến động mạnh, liệu thế giới đang bước vào một thời kỳ mà điện năng trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh kinh tế hơn cả nguồn nhiên liệu truyền thống?
Cơ quan Năng lượng Quốc tế IEA ngày 23/07/2026 công bố báo cáo Electricity Mid-Year Update 2026, trong đó nâng rõ triển vọng tăng trưởng tiêu thụ điện toàn cầu. IEA dự báo nhu cầu điện thế giới tăng 3,6 phần trăm trong năm 2026 và tiếp tục tăng 3,8 phần trăm trong năm 2027, cao hơn mức tăng 3 phần trăm của năm 2025. Tổng lượng điện tiêu thụ toàn cầu theo đó có thể đạt khoảng 30.700 TWh vào năm 2027, so với khoảng 28.600 TWh năm 2025.
Chỉ tiêu 2025 2026 2027
Tăng trưởng nhu cầu điện toàn cầu 3,0% 3,6% 3,8%
Tiêu thụ điện toàn cầu khoảng 28.600 TWh IEA dự báo tăng mạnh khoảng 30.700 TWh
Trạng thái dữ liệu Thực tế và ước tính cập nhật Dự báo Dự báo
Điểm đáng chú ý là đà tăng này diễn ra trong bối cảnh thị trường năng lượng chịu tác động của những cú sốc nguồn cung và giá nhiên liệu. Theo IEA, gián đoạn dòng LNG qua eo biển Hormuz đã khiến giá khí tự nhiên tại châu Á và châu Âu tăng lên mức cao nhất kể từ cuộc khủng hoảng năng lượng 2022 đến 2023. Việc mất tạm thời gần 20 phần trăm nguồn cung LNG toàn cầu đã làm gia tăng biến động giá và thúc đẩy một số quốc gia châu Á, châu Âu chuyển một phần sản lượng phát điện từ khí sang than.
Tuy nhiên, cú sốc giá năng lượng chưa đảo ngược xu hướng tăng tiêu thụ điện. IEA xác định nhiều động lực mang tính cấu trúc đang cùng lúc thúc đẩy nhu cầu, gồm tăng trưởng công nghiệp, mức độ sở hữu thiết bị điện cao hơn, sự phổ biến của xe điện, điều hòa không khí, máy bơm nhiệt và đặc biệt là việc mở rộng công suất trung tâm dữ liệu. Đây là những yếu tố khiến điện ngày càng chiếm vị trí trung tâm trong hoạt động kinh tế toàn cầu.
Trung Quốc tiếp tục đóng vai trò đặc biệt lớn. IEA dự báo nhu cầu điện Trung Quốc tăng khoảng 5,5 phần trăm trong năm 2026, được hỗ trợ bởi hoạt động sản xuất và nhu cầu sạc xe điện. Ấn Độ được dự báo tăng khoảng 7 phần trăm sau giai đoạn tăng trưởng yếu hơn do yếu tố thời tiết trong năm 2025. Tại các nền kinh tế phát triển, Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu đều được dự báo duy trì mức tăng gần 2 phần trăm.
Ngược lại, tác động của giá nhiên liệu không đồng đều giữa các nền kinh tế. IEA cho biết Pakistan và Bangladesh nằm trong nhóm thị trường nhập khẩu LNG nhạy cảm với giá, nơi chi phí nhiên liệu cao và gián đoạn nguồn cung đang gây sức ép lên tiêu thụ điện. Điều này cho thấy cùng một xu hướng tăng nhu cầu toàn cầu nhưng khả năng hấp thụ cú sốc năng lượng của từng nền kinh tế rất khác nhau.
Một thay đổi lớn khác đang diễn ra ở phía nguồn cung. IEA dự báo điện tái tạo sẽ vượt điện than để trở thành nguồn phát điện lớn nhất thế giới trong năm 2026, sau khi hai nguồn tiến gần mức ngang nhau vào năm 2025. Sản lượng điện tái tạo được dự báo tăng hơn 8 phần trăm trong năm 2026, còn tỷ trọng trong cơ cấu phát điện toàn cầu tăng từ khoảng 33 phần trăm năm 2025 lên 37 phần trăm vào năm 2027.
Điện mặt trời tiếp tục là động lực tăng nguồn cung lớn nhất. IEA dự báo sản lượng điện mặt trời PV toàn cầu tăng khoảng 600 TWh trong năm 2026, tương đương mức tăng kỷ lục của năm 2025 và có thể tiếp tục tăng mạnh trong năm 2027. Đáng chú ý, điện mặt trời được dự báo vượt điện gió ngay trong năm 2026 để trở thành nguồn điện tái tạo lớn thứ hai thế giới, chỉ sau thủy điện.
Điện hạt nhân cũng đóng vai trò ngày càng rõ nét. IEA dự kiến sản lượng điện hạt nhân tiếp tục tăng trong năm 2026 nhưng với tốc độ chậm hơn do một số dự án mới bị trì hoãn và các đợt bảo trì. Sang năm 2027, tăng trưởng được dự báo vượt 4 phần trăm nhờ các lò phản ứng mới tại Trung Quốc và Ấn Độ, sản lượng cao tại Hoa Kỳ và Pháp cùng việc hoàn thành một số dự án từng chậm tiến độ.
Áp lực lớn nhất vì thế không đơn thuần nằm ở việc xây thêm nhà máy điện. Khi điện mặt trời, điện gió và các nguồn biến đổi chiếm tỷ trọng ngày càng cao, IEA nhấn mạnh yêu cầu mở rộng và hiện đại hóa lưới điện, tăng tính linh hoạt của hệ thống, sử dụng hiệu quả hơn hạ tầng hiện hữu, phát triển lưu trữ điện và cơ chế điều chỉnh phụ tải. Giá điện âm xuất hiện ngày càng thường xuyên tại một số thị trường cũng phản ánh tình trạng nguồn điện tái tạo có thời điểm tăng nhanh hơn khả năng hấp thụ và điều tiết của hệ thống.
Về phát thải, IEA dự báo lượng CO₂ từ phát điện toàn cầu tăng khoảng 1 phần trăm trong năm 2026 trước khi gần như đi ngang vào năm 2027. Nguyên nhân khiến phát thải năm 2026 còn tăng gồm việc một số quốc gia chuyển từ khí sang than do giá khí cao cùng những yếu tố thời tiết làm tăng phát điện than và dầu trong nửa đầu năm. Đến năm 2027, tăng trưởng của năng lượng tái tạo, điện hạt nhân và khí tự nhiên được dự báo đủ lớn để đáp ứng nhu cầu điện tăng thêm đồng thời thay thế một phần điện than.
Biến động LNG cũng truyền trực tiếp sang thị trường điện. Trong quý II/2026, giá điện giao ngay bình quân tại Liên minh châu Âu và Nhật Bản tăng hơn 30 phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, giá điện bán buôn tại Hoa Kỳ gần như không đổi và tại Ấn Độ tăng dưới 10 phần trăm, phản ánh mức độ phụ thuộc LNG rất khác nhau giữa các hệ thống điện.
Một yếu tố bất định khác là thời tiết. IEA cảnh báo nếu El Niño năm 2026 mạnh hơn dự kiến, nhu cầu điện toàn cầu có thể còn tăng thêm do nhu cầu làm mát. Đồng thời, El Niño có khả năng làm suy giảm sản lượng thủy điện và điện gió tại một số khu vực như Mỹ Latinh và Đông Nam Á, từ đó làm tăng nhu cầu huy động than và khí để bảo đảm cung ứng điện. Đây vẫn là kịch bản rủi ro trong dự báo, không phải diễn biến đã chắc chắn xảy ra.
Bức tranh mà IEA công bố ngày 23/07/2026 vì vậy cho thấy một chuyển dịch sâu hơn nhiều so với việc nhu cầu điện đơn thuần tăng vài phần trăm mỗi năm. Từ sản xuất công nghiệp, xe điện và điều hòa đến trung tâm dữ liệu, ngày càng nhiều hoạt động kinh tế chuyển sang phụ thuộc trực tiếp vào điện. Trong bối cảnh đó, năng lực phát điện chỉ là một phần của bài toán. Lưới truyền tải, lưu trữ, nguồn điện linh hoạt, khả năng chống chịu trước cú sốc nhiên liệu và tốc độ tích hợp năng lượng tái tạo đang trở thành những yếu tố then chốt quyết định an ninh năng lượng và năng lực cạnh tranh của từng nền kinh tế.
