🤔 Nên đánh giá Phan Thanh Giản là một đại thần tận trung nhưng bất lực trước thời cuộc, hay vẫn phải đặt trách nhiệm của ông trong biến cố mất sáu tỉnh Nam Kỳ dưới sự phán xét nghiêm khắc của lịch sử?
Ngày 04 tháng 08 năm 2026 đánh dấu 159 năm ngày mất của Phan Thanh Giản, một trong những nhân vật phức tạp và gây tranh luận nhất trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Ông sinh năm 1796, mất ngày 04 tháng 08 năm 1867, tương ứng ngày mùng 5 tháng 7 năm Đinh Mão theo cách quy đổi được nhiều tài liệu lịch sử sử dụng.
Phan Thanh Giản có tên chữ Hán là 潘清簡, tự Tĩnh Bá và Đạm Như, hiệu Lương Khê, còn có hiệu Mai Xuyên. Ông quê tại vùng đất nay thuộc xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Năm 1825, ông đỗ Cử nhân tại trường thi Gia Định. Năm 1826, ông đỗ Tiến sĩ dưới triều vua Minh Mạng và thường được ghi nhận là người đầu tiên xuất thân từ Nam Kỳ đạt học vị này.
Trong quá trình làm quan, Phan Thanh Giản từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng của triều Nguyễn, gồm Thượng thư, Hiệp biện Đại học sĩ, Cơ mật đại thần và Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ. Ông được các tài liệu đương thời và nhiều công trình nghiên cứu sau này nhắc đến như một người có học vấn, sống thanh liêm và đề cao trách nhiệm của kẻ sĩ.
1. Hòa ước Nhâm Tuất và trách nhiệm lịch sử
Ngày 05 tháng 06 năm 1862, Phan Thanh Giản giữ vai trò Chánh sứ, cùng Phó sứ Lâm Duy Hiệp đại diện triều đình vua Tự Đức ký Hòa ước Nhâm Tuất với đại diện Pháp và Tây Ban Nha tại Sài Gòn.
Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, hòa ước xác lập việc triều Nguyễn nhượng ba tỉnh Gia Định, Định Tường, Biên Hòa cùng quần đảo Côn Lôn cho Pháp, mở cửa một số cảng và thực hiện các nghĩa vụ bồi thường. Đây là một bước ngoặt nghiêm trọng trong quá trình Pháp xâm chiếm Việt Nam.
Việc Phan Thanh Giản đặt bút ký khiến tên tuổi ông gắn với cuộc tranh luận kéo dài về trách nhiệm để mất đất. Tuy nhiên, việc đánh giá không thể tách khỏi tương quan quân sự bất lợi, áp lực ngoại giao, quyết định của triều đình Tự Đức và tình trạng suy yếu của bộ máy phòng thủ Đại Nam lúc bấy giờ.
2. Sứ bộ sang Pháp năm 1863
Năm 1863, Phan Thanh Giản được cử làm Chánh sứ dẫn đầu phái bộ triều Nguyễn sang Pháp, với mục tiêu thương lượng chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ.
Tài liệu do Trung tâm Lưu trữ quốc gia giới thiệu xác nhận Hoàng đế Napoléon III đã tiếp phái bộ. Trong thư gửi vua Tự Đức ngày 10 tháng 11 năm 1863 tại Compiègne, Napoléon III đề cập trực tiếp đến đoàn ngoại giao do Phan Thanh Giản dẫn đầu.
Chuyến đi giúp phái bộ tiếp xúc với sức mạnh công nghiệp, quân sự và kỹ thuật của phương Tây, nhưng mục tiêu lấy lại lãnh thổ cuối cùng không thành công. Bức chân dung phổ biến của Phan Thanh Giản trong trang phục đại thần được xác định thuộc loạt ảnh chụp tại Paris năm 1863. Tuy nhiên, ảnh đính kèm trong bài đăng cần được đối chiếu với bản lưu trữ có chú thích xuất xứ trước khi khẳng định tuyệt đối về tác giả, thời điểm và bản in cụ thể.
3. Thành Vĩnh Long thất thủ và cái chết năm 1867
Ngày 20 tháng 06 năm 1867, quân Pháp chiếm thành Vĩnh Long. Sau đó, An Giang và Hà Tiên cũng rơi vào tay Pháp mà không xảy ra một cuộc kháng cự quân sự tương xứng.
Sau khi không giữ được ba tỉnh miền Tây, Phan Thanh Giản gửi lại ấn tín, phẩm phục cùng sớ nhận trách nhiệm về triều đình. Các tài liệu lịch sử phổ biến ghi nhận ông tuyệt thực, sau đó uống thuốc độc và qua đời ngày 04 tháng 08 năm 1867.
Mốc lịch sử Dữ kiện được xác nhận
Năm 1796 Phan Thanh Giản chào đời
Năm 1825 Đỗ Cử nhân tại trường thi Gia Định
Năm 1826 Đỗ Tiến sĩ dưới triều Minh Mạng
Ngày 05 tháng 06 năm 1862 Ký Hòa ước Nhâm Tuất với Pháp và Tây Ban Nha
Năm 1863 Dẫn đầu sứ bộ triều Nguyễn sang Pháp
Ngày 20 tháng 06 năm 1867 Thành Vĩnh Long bị quân Pháp chiếm
Ngày 04 tháng 08 năm 1867 Phan Thanh Giản qua đời
Năm 1886 Triều Đồng Khánh khôi phục phẩm hàm cho ông
Sau khi Phan Thanh Giản mất, triều đình Tự Đức tước bỏ chức hàm và cho xóa tên ông khỏi bia Tiến sĩ. Đến năm 1886, dưới triều vua Đồng Khánh, phẩm hàm của ông được khôi phục. Sự thay đổi trong cách xử lý của triều Nguyễn cho thấy ngay trong nội bộ vương triều, việc đánh giá trách nhiệm của Phan Thanh Giản cũng không hoàn toàn bất biến.
4. Cần thận trọng với thông tin về sắc phong thời Bảo Đại
Bài đăng trong ảnh dẫn một bản chép sắc phong được cho là ban vào Bảo Đại năm thứ tám, tương ứng năm 1933, với nội dung phong Phan Thanh Giản là Đoan Túc Dực Bảo Trung Hưng tôn thần và cho thờ phụng tại địa phương.
Nội dung này có dấu hiệu phù hợp với văn phong sắc thần triều Nguyễn, nhưng ảnh chỉ cung cấp bản phiên âm do người đăng lại đưa ra, không có hình sắc gốc, số hồ sơ, nơi lưu giữ, bản dịch được thẩm định hoặc xác nhận của cơ quan lưu trữ. Vì vậy, chưa đủ căn cứ để khẳng định toàn bộ câu chữ, địa danh và thông tin Phan Thanh Giản được thờ trong miếu Công Thần dưới triều Bảo Đại là chính xác tuyệt đối.
Chi tiết triều Bảo Đại tiếp tục ban sắc thờ Phan Thanh Giản chỉ nên được trình bày như thông tin đang cần đối chiếu với sắc phong nguyên bản, hồ sơ của Trung tâm Lưu trữ quốc gia, tài liệu triều Nguyễn hoặc hiện vật tại cơ sở thờ tự liên quan.
5. Vì sao cuộc tranh luận vẫn chưa kết thúc
Quan điểm phê phán nhấn mạnh vai trò của Phan Thanh Giản trong Hòa ước Nhâm Tuất và việc ba tỉnh miền Tây bị Pháp chiếm năm 1867. Theo cách nhìn này, một đại thần phụ trách lãnh thổ phải chịu trách nhiệm chính trị đối với hậu quả mất đất.
Quan điểm nhìn nhận lại đặt ông trong thế yếu toàn diện của triều Nguyễn, khoảng cách lớn về quân sự với Pháp và chủ trương tránh chiến đấu nhằm hạn chế thương vong. Cái chết nhận trách nhiệm của ông được xem là biểu hiện của bi kịch cá nhân và đạo lý quan lại thời phong kiến, nhưng không thể tự động xóa bỏ mọi trách nhiệm lịch sử.
Do đó, gọi Phan Thanh Giản đơn giản là người bán nước hay tuyệt đối hóa ông thành một trung thần không tì vết đều có nguy cơ làm nghèo đi bối cảnh lịch sử. Cách tiếp cận thận trọng hơn là phân biệt giữa phẩm chất cá nhân, quyền hạn thực tế, quyết định của triều đình và hậu quả khách quan của những văn kiện mà ông tham gia ký kết.
Thông tin ngày mất 04 tháng 08 năm 1867, thân thế, khoa bảng, vai trò trong Hòa ước Nhâm Tuất và sứ bộ năm 1863 có thể đối chiếu từ Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Trung tâm Lưu trữ quốc gia và Thư viện tỉnh Đồng Nai. Riêng bản sắc phong và chú thích ảnh trong bài đăng vẫn cần tài liệu gốc để kiểm chứng đầy đủ.
(Feed generated with FetchRSS)